Σε αναζήτηση της χρονικής ουδετερότητας

Λογικό: σκεφτόμαστε το παρελθόν με ενοχές γι’ αυτά που δεν κάναμε και το μέλλον με φόβο γι’ αυτά που δεν θα προλάβουμε να κάνουμε. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι πρέπει να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο παρόν, όπως το τζιτζίκι που ήταν πολύ απασχολημένο με το τραγούδι και δεν πρόλαβε να αποταμιεύσει για τον χειμώνα. Οποιοσδήποτε λειτουργικός άνθρωπος πρέπει να ζει σε έναν βαθμό έξω και πέρα από τη στιγμή. Το παν είναι η ισορροπία στη σχέση μας με τον χρόνο. Στους παράγοντες ακριβώς που διαταράσσουν αυτή την ισορροπία αναφέρεται η Μέγκαν Σάλιβαν στο καινούργιο της βιβλίο με τίτλο «Χρονικές προδιαθέσεις: Μια θεωρία έλλογου σχεδιασμού και προσωπικής επιμονής», που παρουσιάζεται στο τελευταίο τεύχος του New Yorker.

Kαθηγήτρια φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Νοτρ Νταμ, η Σάλιβαν διακρίνει διάφορα είδη προδιάθεσης (bias). Την προδιάθεση προς την αμεσότητα (near bias): τρώμε ποπκόρν λίγο πριν ξεκινήσει η ταινία, ενώ ενδεχομένως θα το απολαμβάναμε περισσότερο αν το αφήναμε για αργότερα. Την προδιάθεση προς το μέλλον (future bias): αγχωνόμαστε για ένα δυσάρεστο καθήκον που πρέπει να εκπληρώσουμε αύριο, παρόλο που μας απασχολεί ελάχιστα ότι χθες εκπληρώσαμε ένα εξίσου δυσάρεστο καθήκον. Τη δομική προδιάθεση (structural bias): σχεδιάζουμε έτσι τις διακοπές μας ώστε το καλύτερο κομμάτι να είναι στο τέλος.

Οι προδιαθέσεις αυτές, λέει η Σάλιβαν, εμποδίζουν το επιθυμητό αποτέλεσμα, που είναι η χρονική ουδετερότητα. Και η χειρότερη απ’ όλες, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, είναι η πρώτη. Κάποιες φορές είναι δικαιολογημένη: αν κληθούμε να διαλέξουμε ανάμεσα σε ένα δώρο χιλίων ευρώ σήμερα ή σε έναν χρόνο, προφανώς θα σπεύσουμε να πάρουμε τα λεφτά πριν ο δωρητής αλλάξει γνώμη. Συνήθως όμως ο λόγος αυτής της προδιάθεσης είναι ότι κάνουμε «έκπτωση» στην αξία των μελλοντικών πραγμάτων. Κι αν οι πολιτικοί το κάνουν επειδή ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός δεν φέρνει ψήφους, εμείς το κάνουμε επειδή είμαστε υπερβολικά συγκεντρωμένοι στις καθημερινές αποφάσεις.

Αντιπαραγωγική όμως, αν όχι παράλογη, είναι και η προδιάθεση προς το μέλλον, η «έκπτωση» δηλαδή στην αξία όσων συνέβησαν στο παρελθόν μόνο και μόνο επειδή ανήκουν στο παρελθόν. Η συγγραφέας επικαλείται εδώ ένα παράδειγμα που επινόησε ο ηθικός φιλόσοφος Ντέρεκ Πάρφιτ. Ας πούμε ότι πρέπει να κάνω μια χειρουργική επέμβαση στη διάρκεια της οποίας πρέπει να συνεργαστώ με τον γιατρό αλλά στη συνέχεια θα πάρω ένα χάπι και θα την ξεχάσω. Την ημέρα της επέμβασης ξυπνάω στο νοσοκομείο και ρωτάω τη νοσοκόμα τι συνέβη. Εκείνη απαντά ότι στην πτέρυγα υπάρχουν δύο ασθενείς, από τους οποίους ο ένας χειρουργήθηκε ήδη – και μάλιστα ταλαιπωρήθηκε, καθώς υπήρξαν αιφνίδιες επιπλοκές – και ο άλλος θα χειρουργηθεί οσονούπω. Δεν ξέρει ποιος από τους δύο είμαι εγώ και πηγαίνει να ρωτήσει. Θα ανακουφιστώ ιδιαίτερα, σημειώνει ο Πάρφιτ, αν επιστρέψει και μου πει ότι αυτός που χειρουργήθηκε είμαι εγώ. Προτιμώ δηλαδή να φορτώσω στον παρελθόντα εαυτό μου μια μακρά και επίπονη διαδικασία προκειμένου να αποφύγω μια πολύ βραχύτερη διαδικασία που θα ακολουθήσει.

Η τάση αυτή έχει μια εξελικτική λογική: τα ζώα που έχουν συγκεντρωμένη την προσοχή τους στο μέλλον ζουν και αναπαράγονται περισσότερο. Στη σύγχρονη ζωή, όμως, έχει παράδοξες συνέπειες. Σε ένα πείραμα που έκαναν ο ψυχολόγος Γιουτζίν Καρούζο και οι συνεργάτες του, ζητήθηκε από εθελοντές να εκτιμήσουν την αποζημίωση που θα πρέπει κατά τη γνώμη τους να επιδικαστεί στο θύμα ενός τροχαίου δυστυχήματος που έγινε α) πριν από έξι μήνες ή β) μόλις τώρα. Στη δεύτερη περίπτωση, το ύψος της αποζημίωσης ήταν πολύ μεγαλύτερο.

Πώς θα ξεπεράσουμε αυτή την προδιάθεση; Σκεπτόμενοι και πάλι τους άλλους ανθρώπους. Διότι όλοι συμφωνούμε ότι αν τη χειρουργική επέμβαση πρέπει να την κάνει η κόρη μου που είναι κάπου χωρίς σήμα και δεν θα μάθω νέα της πριν περάσουν δύο μήνες, θα προτιμήσω να υποβληθεί σε μια λιγότερο επίπονη επέμβαση αύριο παρά σε μια πιο επίπονη χθες.

Αμφιλεγόμενη όμως είναι και η «δομική προδιάθεση». Αν ρωτηθούμε τι προτιμάμε, να χτυπήσει ένα κινητό στην αρχή μιας συναυλίας ή στο τέλος, θα πούμε στην αρχή – αλλά έχει λογική αυτό; Σε ένα διάσημο πείραμά του, ο Νομπελίστας ψυχολόγος Ντάνιελ Κάνεμαν έδειξε ότι αν κληθούμε να διαλέξουμε ανάμεσα σε εξήντα δευτερόλεπτα μεσαίου πόνου και σε εξήντα δευτερόλεπτα μεσαίου πόνου που ακολουθούνται από τριάντα δευτερόλεπτα ήπιου πόνου, συνήθως προτιμάμε το δεύτερο επειδή έχει καλύτερη κατάληξη. Και καλά αν είμαστε μαζοχιστές. Στην αντίθετη περίπτωση, όμως, πώς εξηγείται ότι προτιμάμε περισσότερο συνολικό πόνο;

Ο κριτικός του New Yorker, ο Πολ Μπλουμ, ίσως μας δώσει μια απάντηση με το επόμενο βιβλίο του, που θα πραγματεύεται τις απολαύσεις του πόνου.

Μια λυτρωτική προσέγγιση

Αντίθετα με τη Σάλιβαν, που πιστεύει ότι η ζωή ενός ατόμου εκτείνεται στον χρόνο – έχει παρελθόν, παρόν και μέλλον -, ο Πάρφιτ θεωρούσε ότι η διαρκής προσωπική ταυτότητα είναι μύθος. Αντί να δούμε τον εαυτό μας ως κάτι ενιαίο που κινείται στον χώρο και τον χρόνο, είναι ορθότερο να τον αντιμετωπίζουμε ως μια σειρά από διακριτά άτομα που συνδέονται και επικαλύπτονται με διάφορους σωματικούς και ψυχολογικούς τρόπους. Πράγματι, πολλές μελέτες δείχνουν πως όταν φανταζόμαστε κάτι στο εγγύς μέλλον το αντιμετωπίζουμε σε πρώτο πρόσωπο, ενώ όταν πρόκειται για κάτι τοποθετημένο στο απώτερο μέλλον τείνουμε να το βλέπουμε από τη σκοπιά ενός τρίτου. Για τον βρετανό ηθικό φιλόσοφο, η προσέγγιση αυτή είναι λυτρωτική: όταν βλέπεις τον μελλοντικό σου εαυτό ως κάποιον άλλο, ασχολείσαι λιγότερο με την υπόλοιπη ζωή σου και περισσότερο με τις ζωές των άλλων.