Η συζήτηση που δεν έγινε

H συζήτηση που ξεκίνησε με αφορμή τη σφράγιση του ιστορικού κτιρίου του θεάτρου «Εμπρός», πριν από ένα περίπου μήνα, έκλεισε κάπως βεβιασμένα, όπως συνηθίζεται στον τόπο μας με τα ζητήματα πολιτιστικής πολιτικής, τα οποία ανέκαθεν είχαν μια μάλλον περιθωριακή θέση στον δημόσιο διάλογο. Κι όμως, είναι μια συζήτηση που πρέπει να γίνει, και μάλιστα σε επάλληλα επίπεδα (Πολιτείας, τοπικής αυτοδιοίκησης, κοινωνίας των πολιτών) γιατί αφορά ορισμένα ζητήματα μεγάλης σημασίας – όχι μόνο για τους ανθρώπους του πολιτισμού αλλά και για τον (διαρκώς καρκινοβατούντα) πολιτισμό της καθημερινότητάς μας. Τα ζητήματα αυτά, τουλάχιστον κατά τη δική μου αντίληψη, είναι τρία και, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, αλληλένδετα, και είναι τα εξής: πρώτον, η σχέση εναλλακτικών θεατρικών χώρων και σύγχρονης θεατρικής πράξης, δεύτερον, ο τρόπος διαχείρισης των θεατρικών τοποσήμων ως στοιχείων του εθνικού πολιτιστικού μας αποθέματος, και τρίτον, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η μη προνομιούχα καλλιτεχνική δημιουργία στη χώρα μας.

Το παλιό τυπογραφείο της εφημερίδας «Εμπρός», ένας μικρής κλίμακας βιομηχανικός χώρος στον οποίο βρήκε στέγη στις αρχές της δεκαετίας του 1990 (κατόπιν της αναμόρφωσής του από τον Τάκη Φραγκούλη και τον Αντώνη Δαγκλίδη) ο θεατρικός οργανισμός «Μορφές» των Μπαντή – Οικονομίδου – Καταλειφού, θα παραμείνει στη συλλογική συνείδηση συνδεδεμένος εις το διηνεκές με μια μυθική παράσταση του 1997: τον «Γυάλινο Κόσμο» του Τενεσί Ουίλιαμς, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου. Η εν λόγω παράσταση δεν ήταν απλώς ένα χαρακτηριστικό δείγμα του θαύματος που μπορεί να συντελεσθεί όταν εξαιρετικά ταλαντούχοι άνθρωποι συνασπίζονται κάτω από ένα κοινό καλλιτεχνικό όραμα, αλλά και ένα από τα πλέον αξιομνημόνευτα παραδείγματα του συγκλονιστικού διαλόγου που μπορεί να αναπτυχθεί μεταξύ της γεωμετρικής, ιστορικής και αισθητικής ταυτότητας ενός χώρου του οποίου η κύρια χρήση ήταν καταρχήν μη θεατρική και ενός θεατρικού έργου. Επρόκειτο για μια οριακά site specific παράσταση, μια πραγματική θεατρική μεταμόρφωση, η οποία επιτεύχθηκε χάρη στην απόλυτα επιτυχημένη διαχείριση του συναισθηματικού, συνειρμικού φορτίου του εναλλακτικού χώρου του «Εμπρός» και, παράλληλα, στην ενίσχυση του στοιχείου της πραγματικότητας μέσα σε ένα πλαίσιο ονειρικό. Η ηχώ των πλήκτρων της γραφομηχανής που χτυπούσε ο Τομ Γουίνγκφιλντ/Νίκος Κουρής, παρίας του αμερικανικού ονείρου, μέσα σε ένα νεκρό τυπογραφείο, μια αποθήκη διαψευσμένων ονείρων, εγκατάλειψης και μνήμης, ήταν μια στιγμή πολύ υψηλής ποίησης. Κανείς απ’ όσους τη βίωσαν δεν πρόκειται ποτέ να την ξεχάσει. Η ύπαρξη τέτοιων χώρων είναι ζωτικής σημασίας για τη σύγχρονη θεατρική πράξη, ιδίως σε μία εποχή που τα όρια της αναπαραστατικότητας στο θέατρο δοκιμάζονται.

Δεν είναι τυχαίο ότι τέτοιου είδους χώροι, εναλλακτικοί, αντισυμβατικοί ως προς τη θεατρική τους αρχιτεκτονική και το υπερκείμενο με το οποίο είναι φορτισμένοι, έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του ’90 εστίες σχημάτων που αποτέλεσαν φορείς και εισηγητές μιας τολμηρότερης αντίληψης περί θεατρικής πράξης (όσον αφορά το ρεπερτόριο, τον πειραματισμό, τη διάδραση με το κοινό, τη συναρμογή θεατρικού και πραγματικού χώρου), αλλά και εκφραστές μιας ουσιαστικότερης αντίληψης περί «θεατρικού συνέρχεσθαι», προπαντός δε της πεποίθησης ότι το θέατρο είναι μια τέχνη συνεργατική, που ανθεί πραγματικά μόνον όταν ανθεί και το κοινοτικό αίσθημα. Εκτός από το θέατρο «Εμπρός», που στέγασε τις «Μορφές», έρχεται αμέσως στο μυαλό το θέατρο Αμόρε, που στέγασε το Θέατρο του Νότου (όχημα του καλλιτεχνικού οράματος του Γιάννη Χουβαρδά και του Θωμά Μοσχόπουλου), σε μια Αθήνα της οποίας τη θεατρική ζωή αιμοδοτούσαν ακόμα σκηνές όπως το Αμφιθέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου, το Ανοιχτό Θέατρο του Γιώργου Μιχαηλίδη και το Θέατρο της Οδού Κυκλάδων του Λευτέρη Βογιατζή (του οποίου η πάλη με τον συγκεκριμένο χώρο – το εσωτερικό του θεάτρου σχεδόν κατά κυριολεξία γκρεμιζόταν και ξαναχτιζόταν επ’ ευκαιρία κάθε νέας παράστασης – είχε προσλάβει ένα βαθιά συμβολικό, υπαρξιακό θα έλεγε κανείς χαρακτήρα, παραπέμποντας ευθέως σε έργο του Χέμινγουεϊ ή του Μέλβιλ). Οι χώροι αυτοί δεν υπήρξαν απλώς και μόνο θεατρικές σκηνές, μετεξελίχθηκαν σε πραγματικά θεατρικά τοπόσημα της πόλης των Αθηνών, σημεία αναφοράς για την πνευματική της ζωή, εμβληματικούς χώρους καλλιτεχνικής ελευθερίας και γνήσιας πρωτοπορίας, και, τελικά, αναπόσπαστα στοιχεία του εθνικού (κτιριακού) πολιτιστικού μας αποθέματος. Ο τρόπος με τον οποίον αντιμετωπίστηκε το «Εμπρός», όπως εξάλλου και η αποκαρδιωτική τύχη που είχαν το θέατρο Αμόρε (στη θέση του οποίου σήμερα στέκει υπερήφανα ένα σουπερμάρκετ) ή το Αμφιθέατρο, είναι απολύτως ενδεικτικά του τρόπου με τον οποίον η ελληνική Πολιτεία αντιλαμβάνεται διαχρονικά τα σχετικά ζητήματα, καθώς και μια πικρότατη υπενθύμιση της θνητότητας της θεατρικής τέχνης και των περί αυτής. Το ΥΠΠΟ αλλά και ο Δήμος Αθηναίων θα πρέπει εφεξής, μια που ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω, να αποδείξουν με έργα και θεσμικές πρωτοβουλίες την ευαισθησία τους ώστε να μην ξαναδούμε ζωντανά, πολύτιμα κύτταρα πολιτισμού να εξαφανίζονται ή να μετατρέπονται σε κουφάρια, και γύρω τους να στήνονται μάχες οπισθοφυλακών.

Η ιδιαιτερότητα, βεβαίως, του «Εμπρός» σε σχέση με τους προαναφερθέντες χώρους είναι ότι, μέχρι τη σφράγισή του, δεν έπαψε να ζει – εξού και η οργισμένη αντίδραση στην ταφόπλακα που κάποιοι επιχείρησαν να του βάλουν. Αντιθέτως, ιδίως από το 2011, μετεξελίχθηκε σε έναν αυτοδιαχειριζόμενο χώρο πολιτισμού ο οποίος φιλοξένησε πληθώρα offbeat εκδηλώσεων καλλιτεχνικού και κοινωνικού χαρακτήρα. Η σημασία της ύπαρξης τέτοιων χώρων μέσα σε ένα πολιτιστικό οικοσύστημα δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάται. Δίπλα στα μεγάλα πολιτιστικά ιδρύματα, τους δημόσιους καλλιτεχνικούς οργανισμούς, τους επιχορηγούμενους με κρατικό χρήμα πολιτιστικούς φορείς και τα εμπορικά σχήματα, είναι απολύτως αναγκαίο να υπάρχει χώρος έκφρασης και τρόπος στήριξης της μη προνομιούχας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το ζήτημα είναι βαθιά πολιτικό, καθώς συνδέεται άρρηκτα με το πώς δημιουργεί κανείς τελικά τις προϋποθέσεις για περισσότερες ευκαιρίες για τους δημιουργούς, μεγαλύτερη πολιτιστική ποικιλομορφία, ευρύτερη και συμπεριληπτικότερη πρόσβαση στο πολιτιστικό προϊόν, καθώς και αποδέσμευσή του από παραδοσιακές (εξουσιαστικές) δομές και προσεγγίσεις. Γι’ αυτό και αποτελεί προνομιακό πεδίο σύγκρουσης των προοδευτικών και συντηρητικών δυνάμεων, όπως φάνηκε εξάλλου ξεκάθαρα και από τις δημόσιες τοποθετήσεις που ακολούθησαν τη σφράγιση του «Εμπρός». Αφήνοντας όμως κατά μέρος την εκατέρωθεν συνθηματολογία, που όπως πάντα επισκιάζει και διαστρέφει την ουσία του ζητήματος, πρέπει να καταστεί σαφές σε όσους πρόκειται να λάβουν τις σχετικές αποφάσεις ότι χώροι σαν το «Εμπρός» δεν μας περισσεύουν. Το «Εμπρός» ήταν και πρέπει να παραμείνει ένας εναλλακτικός χώρος πολιτισμού, σε επαφή με τα υπόγεια ρεύματα της πόλης, ανοιχτός και φιλόξενος σε μια νέα γενιά καλλιτεχνών που μεγάλωσε μέσα στην κρίση και αναζητεί πλατφόρμες ελεύθερης και ανεξάρτητης έκφρασης.

Οτιδήποτε άλλο θα αποτελούσε μια μεγάλη ήττα για τον σύγχρονο πολιτισμό της χώρας.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού