«Η ιστορία προχωρά μέσα από τις προκλήσεις. Με απώλειες…»

Eχει φτάσει, όπως συνηθίζει, πριν από την προκαθορισμένη ώρα του ραντεβού μας κι ήδη πίνει ένα ποτήρι λευκό κρασί. Η όψη του δεν μαρτυρά ίχνος κούρασης κι ας τελείωσε τη χθεσινή πρόβα για την παράσταση που σκηνοθετεί στην Επίδαυρο την ερχόμενη εβδομάδα – τους «Ιχνευτές» του Σοφοκλή – στη 1.20 τα ξημερώματα, κι ας είχε ήδη από νωρίς το πρωί πλήρες πρόγραμμα διευθέτησης ζητημάτων που αφορούν την Ελευσίνα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα, στην οποία εδώ και έναν χρόνο έχει αναλάβει καθήκοντα καλλιτεχνικού διευθυντή.

Αν ρίξει κάποιος μια γρήγορη ματιά πάνω στο τραπέζι, θα συμπεράνει πως ετοιμάζεται για πρόβα. Εχει ήδη απλώσει τα σημειωματάριά του. Καθώς τα φυλλομετρά, αναδύονται φράσεις με μαύρο ή μπλε στιλό, ανάμεσα στις οποίες παρεμβάλλονται σκαριφήματα. Ορισμένες είναι υπογραμμισμένες με χρωματιστούς μαρκαδόρους κι άλλες συνοδεύονται από αστερίσκους. «Είναι τα “ευρήματα” αυτής της παράστασης. Ετσι αποκαλώ τα ψήγματα, τα ερεθίσματα, τις σκέψεις, τις εμπνεύσεις που μπαίνουν διά της πλαγίας, από το παράθυρο», σχολιάζει o Μιχαήλ Μαρμαρινός το περιεχόμενο των πυκνογραμμένων σελίδων.

Ανάλογη είναι και η εικόνα ενός πιασμένου με συρραπτικό αντιτύπου του κειμένου. Ταλαιπωρημένο, χιλιοσημειωμένο, πολύχρωμο, το ξεφυλλίζει με ταχύτητα ταχυδακτυλουργού κι εντοπίζει σε δευτερόλεπτα το απόσπασμα στο οποίο θέλει να αναφερθεί. Και όταν το ανακαλύπτει και το διαβάζει, η συγκίνηση και ο ενθουσιασμός του θα μπορούσαν – με μια δόση υπερβολής βεβαίως – να συγκριθούν με εκείνα των πρωταγωνιστών του σοφόκλειου έργου: των Σατύρων, οι οποίοι ενώ αναζητούν τα κλεμμένα βόδια του Απόλλωνα έναντι αδρής αμοιβής – το χρυσό στεφάνι του Φοίβου και την ελευθερία – ανακαλύπτουν τη μουσική. Γίνονται τα πρώτα όντα που, έκπληκτα και χωρίς να έχουν λόγια για να περιγράψουν ό,τι ακούν, γίνονται μάρτυρες της επινόησης της μουσικής από ένα βρέφος, τον Ερμή.

«Είναι ένα μικρό αριστούργημα», λέει για το μοναδικό και αποσπασματικά σωζόμενο σατυρικό δράμα του Σοφοκλή, το οποίο ανεβάζει για πρώτη φορά στην ορχήστρα του Αρχαίου Θεάτρου της Επιδαύρου την ερχόμενη Παρασκευή.

«Πρόκειται για ένα έργο ερείπιο, που ανακαλύφθηκε στους παπύρους της Οξυρρύγχου και το οποίο ο σημαντικός αρχαιολόγος και φιλόλογος Καρλ Ρόμπερτ το αντιμετώπισε όπως ένα πληγωμένο άγαλμα στο οποίο γίνονται συμπληρώσεις από νέο υλικό. Εκείνος για τις συμπληρώσεις χρησιμοποίησε τον Ομηρικό Υμνο στον Ερμή και άφησε πίσω του μια συνταρακτική δραματουργία. Τόσο συνταρακτική που θα τολμούσα να διατυπώσω τη συγκινητική ύβριν ότι ελάχιστοι θα καταλάβουν ότι δεν είναι πλήρες έργο του Σοφοκλή», λέει καθώς πρωτίστως τον ενδιαφέρει να μας συστήσει την πρώτη ύλη της παράστασης που ετοιμάζει. Και προσθέτει πως υπάρχει κι ένα δεύτερο μνημείο «γλώσσας και μεταφραστικού θριάμβου από έναν μη επαγγελματία της μετάφρασης, αλλά έναν επαγγελματία της γλώσσας και της εκπαίδευσης που λέγεται Εμμανουήλ Δαυίδ και υπήρξε γενικός επιθεωρητής μέσης εκπαιδεύσεως. Μια έμμετρη μετάφραση του 1933 από την οποία δεν αλλάζεις ούτε λέξη και η οποία έφτασε στα χέρια μου χάρη στο ερευνητικό δαιμόνιο του Θεατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών και του καθηγητή Σταύρου Τσιτσιρίδη». Το κείμενο μάλιστα έχει ενταχθεί στο νέο εκδοτικό πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών και κυκλοφορεί σε συνεργασία με τις εκδόσεις Νεφέλη.

ΑΠΟ ΤΗ ΧΕΛΩΝΑ ΣΤΟΝ ΜΠΕΤΟΒΕΝ. Δεν είναι όμως μόνο το κείμενο και η μετάφρασή του που έχουν συνεπάρει τον καταξιωμένο σκηνοθέτη και αναπληρωτή καθηγητή Σκηνοθεσίας και Υποκριτικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ώστε συχνά πυκνά να χρησιμοποιεί το επίθετο «συνταρακτικός» για να περιγράψει κάτι σχετικό με τους «Ιχνευτές». «Είναι και η υπόθεση» παραδέχεται. «Με πρόσχημα την αστυνομικοκωμικοτραγική αναζήτηση των βοδιών του Απόλλωνα από τους Σατύρους, ανακαλύπτεται η μουσική. Είναι ένα έργο που μιλά για τη Θεογονία της Μουσικής, της μοναδικής τέχνης της οποίας το όνομα ετυμολογικά προέρχεται κατευθείαν από τις Μούσες. Βρισκόμαστε στη χαραυγή της ανθρωπότητας, της συνείδησης. Δεν υπάρχουν ακόμη οι όροι για να ειπωθούν τα πράγματα. Οι Σάτυροι δεν ξέρουν πώς να περιγράψουν τους ήχους που ακούνε. Στην αρχή μένουν άφωνοι. Μετά τους χαρακτηρίζουν “πράμα”. Κι όταν η Κυλλήνη – η θεά/βουνό που έχει αναλάβει χρέη τροφού του νόθου Ερμή, γιου του Διός και της Μαίας – τους αποκαλύπτει ότι το βρέφος μέσα σε έξι ημέρες – προσέξτε, όσες και οι ημέρες της δημιουργίας του κόσμου στη Βίβλο – έγινε παλικάρι και έφτιαξε ένα μουσικό όργανο από το καύκαλο μιας νεκρής χελώνας, αρνούνται να την πιστέψουν. Δεν μπορούν να συλλάβουν πως ένα ζώο που ήταν άφωνο όσο ζούσε, ψόφησε και ύστερα “μίλησε”. “Αν λες ψοφίμι πως λαλεί, δεν λέγεις παραμύθια;” τη ρωτάνε. Πώς να καταλάβουν πως ένα καύκαλο, επτά έντερα αρνιού, τέσσερα καλάμια και δύο βοϊδοκόρδονα θα γεννήσουν αργότερα την 9η του Μπετόβεν ή το Τραγούδι της Γης του Μάλερ; Δεν το χωράει το κεφάλι τους», αναλύει μία από τις πτυχές του έργου ο σκηνοθέτης, ανασκαλεύοντας διαρκώς τις σημειώσεις του. «Πρόκειται για ένα έργο που ισορροπεί διαρκώς ανάμεσα στις έννοιες του φαινομένου και του κρυφού. Κάτι που ισχύει σε όλη την τέχνη, εδώ είναι διατυπωμένο και από τη δραματουργία. Η τέχνη έχει μια δύναμη: αν τη διαλύσεις στα εξ ων συνετέθη, δεν την έχεις απαραίτητα. Αποτελείται από υλικά συστατικά συν τη θεία χάρη. Τώρα τι θα πει αυτό; Ψάξε, βρες, αλλά χωρίς αυτό δεν έχεις τέχνη. Είναι αυτό που αναγκάζει τα υλικά να γίνουν τέχνη».

Ο Σοφοκλής στους «Ιχνευτές» του, λοιπόν, δίνει μια άλλη εκδοχή του μύθου, σύμφωνα με την οποία ο Απόλλων δεν είναι ο θεός της μουσικής και κατά συνέπεια είναι λανθασμένες οι απεικονίσεις του ως κιθαρωδού; «Κάθε άλλο. Τη λύρα την έφτιαξε μεν ο Ερμής, ο Φοίβος όμως έπαθε αισθητική κατάληψη από τον ήχο της. Μπροστά στα μάτια μας λοιπόν χρίζεται θεός της μουσικής όταν δέχεται να ανταλλάξει το κοπάδι του, που ήταν η ψυχή του, με τη μουσική. Βρισκόμαστε ενώπιον ενός θεού που βρίσκεται σε κατάσταση απόγνωσης θνητού, κι αυτό τον εξανθρωπίζει. Ο Ερμής δέχεται την ανταλλαγή δε, χωρίς να απαντήσει με λόγια. Απλώς κουνά καταφατικά το κεφάλι του».

Εμπειρος στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου, ο Μιχαήλ Μαρμαρινός είτε ως ηθοποιός είτε ως σκηνοθέτης έχει δοκιμαστεί στην τραγωδία, στην κωμωδία κι έχει συναντηθεί γύρω από τη συγκεκριμένη θυμέλη ακόμη και με το ιαπωνικό θέατρο Νο. Πώς προσεγγίζει ένα σατυρικό δράμα, και μάλιστα αποσπασματικά σωζόμενο, αφού το κείμενο είναι περί τους 400 στίχους; «Το σατυρικό δράμα είναι ένα έργο ευγνωμοσύνης και προσευχής προς τον Διόνυσο. Χαρακτηρίζεται ως κωμωδία παίζουσα. Εχει όλα τα χαρακτηριστικά της τραγωδίας με έναν παιγνιώδη τρόπο και ιδιαίτερο ύφος. Οι Σάτυροι, για παράδειγμα, εντοπίζουν ακαθαρσίες βοδιών και καλούν τον Φοίβο, ο οποίος τις μυρίζει, κι ακολουθεί μια κλασική σκηνή αναγνώρισης, στην προκειμένη περίπτωση των βοδιών, μέσα από την κοπριά τους. Είναι ένα ποιητικό είδος που αντιλαμβάνεται ο θεατής περισσότερο με την καρδιά του και λιγότερο με το μυαλό του. Κάποιος που είδε μια πρόβα μού είπε: “Σε κάποιο σημείο έπαθα ζημιά, ήθελα να σηκωθώ να χορέψω”. Αυτό θα έλεγα ότι είναι ένα κομπλιμέντο για το έργο και πιθανόν και για την προσέγγιση. Το να πάρεις την ευθύνη να μοιραστείς με το ευρύ κοινό ένα τέτοιο άγνωστο αριστούργημα της ευρωπαϊκής σκέψης, ένα τέτοιο γλωσσικό επίτευγμα, εμπεριέχει έναν ενθουσιασμό που θέλω να μοιραστώ με το κοινό. Η συνάντησή μας με αυτό το κείμενο είναι ένα μεγάλο γεγονός και πιστεύω ότι τα μεγάλα γεγονότα έχουν έναν υψηλό βαθμό ατυχήματος, συγκυρίας και τύχης μέσα τους», υποστηρίζει ο σκηνοθέτης που θεωρείται από τους κορυφαίους εν Ελλάδι του κινήματος της αποδόμησης και του θεάτρου της σωματικότητας και στην πολύχρονη πορεία του έχει δημιουργήσει το δικό του πιστό κοινό, το οποίο παρακολουθεί τις πρωτοποριακές προτάσεις του.

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. Μία από τις μεγάλες προκλήσεις του εγχειρήματος είναι η μουσική. Ο Βέλγος Billy Bultheel – ένας συνθέτης που συνδυάζει τον ηλεκτρονικό ήχο με την μπαρόκ πολυφωνία – καλείται να αποδώσει τις πρώτες νότες που ακούστηκαν ποτέ. «Είναι από τα μυστήρια που αναλαμβάνει η παράσταση και το οποίο θα λυθεί στην Επίδαυρο στις 23 Ιουλίου», απαντά σιβυλλικά ο σκηνοθέτης που εκτός από τρεις βραδιές στην Επίδαυρο θα παρουσιαστεί για δύο ακόμη φορές – μία στη Ζήρεια, τον μυθικό τόπο γέννησης του Ερμή, στις 31 Ιουλίου και μία στο Ηρώδειο στις 16 Σεπτεμβρίου, μετά την περσινή αναβολή της λόγω της πανδημίας.

Ποια είναι όμως η μεγαλύτερη όλων των προκλήσεων για τον Μιχαήλ Μαρμαρινό; «Το πώς συντίθεται αυτή η αφήγηση ώστε το σοκ του εντυπωσιασμού που έχω πάθει να το αισθανθεί κι ο θεατής με ενδιάμεσους τους ηθοποιούς. Δεν θα μπορούσα χωρίς αυτούς τους Ταλιμπάν – έτσι δίνουμε μια θετική έννοια στους Ταλιμπάν – να δουλέψω ένα έργο που στηρίζεται στον Χορό, το οποίο είναι εξαιρετικά πολύπλοκο». Κι ενώ μιλάει για τους «αρχιστρατήγους του», τον Χάρη Φραγκούλη (Απόλλων), την Αμαλία Μουτούση (Κυλλήνη), τη Θεοδώρα Τζήμου και την Ηλέκτρα Νικολούζου (μέλη του Χορού), κάνει ιδιαίτερη μνεία σε δύο ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζεται για πρώτη φορά. Τον Σταμάτη Κραουνάκη που υποδύεται τον Σιληνό – «είναι ιδανικός επειδή δεν είναι ηθοποιός, είναι καλλιτέχνης που έχει αίσθηση ρυθμού, της μουσικής, του στίχου, και μόνο ένας τέτοιος καλλιτέχνης θα μπορούσε να ερμηνεύσει το ιδιόρρυθμο τέρας που λέγεται Σιληνός». Και τον 28χρονο Γερμανοβιετναμέζο Στιβ Κατονά που υποδύεται τον Ερμή, «ένα ξωτικό με ψηλά πόδια», ο οποίος θα ερμηνεύσει τον ρόλο παρά το γεγονός ότι δεν γνωρίζει ελληνικά. Καθώς συζητάμε για τους συντελεστές και τον τρόπο που επιλέγει τους συνεργάτες του υποστηρίζει ότι τον ενδιαφέρει «το μυστήριο της προσωπογραφίας καθώς όλοι οι ρόλοι είναι αλύτρωτα φαντάσματα που περιμένουν ένα σώμα για να δικαιωθούν».

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ; Το επίθετο «συνταρακτικός» επανέρχεται όταν πλέον η συζήτηση φτάνει στην πολιτική διάσταση του έργου, η οποία δεν απουσιάζει, παρά το γεγονός ότι τους πρωταγωνιστικούς ρόλους κρατούν η φιλοσοφία της τέχνης και η γέννηση της μουσικής. «Πράγματι η παράσταση ξεκινά με μια συνταρακτική υπόσχεση του Φοίβου προς τους Σατύρους για να του βρουν τα χαμένα βόδια του. Πέρα από το χρυσό στεφάνι του, για να κινητοποιηθούν γρηγορότερα τους τάζει κι άλλα δώρα. “Απ’ το χρυσάφι πιο καλό τι μπορεί να είναι άλλο;” ρωτάνε οι Σάτυροι. “Θα σας χαρίσω λεφτεριά. Υπάρχει πιο μεγάλο;” απαντά ο θεός. Τι σημαίνει ελευθερία για τους Σατύρους και τον Σιληνό; Τελειώνει η παράσταση και δεν ξέρουμε ακριβώς την απάντηση, αν και υπάρχουν απόπειρες να την αντιληφθεί το κοινό», λέει ο Μιχαήλ Μαρμαρινός.

Πώς σχολιάζει το γεγονός ότι οι «Ιχνευταί», στους οποίους ο Φοίβος υπόσχεται την ελευθερία ως έπαθλο, ανεβαίνουν στην ορχήστρα της Επιδαύρου σε μια εποχή κατά την οποία έχει ανασταλεί μεγάλο μέρος των ελευθεριών μας; «Δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς συνθήκες. Η ελευθερία μου σέβεται την ελευθερία του άλλου, άρα ο άλλος είναι συνθήκη. Εμείς αναλάβαμε στις πρόβες τη συνθήκη που λέει τακτικά τεστ κι εμβόλια διότι μας τρέφει η ανάγκη να ξανασυνυπάρξουμε και να κερδίσουμε την ελευθερία της προηγούμενης συνθήκης, την οποία είχαμε ως τώρα δεδομένη. Η ιστορία προχωρά μέσα από τις προκλήσεις. Με απώλειες…».

info

«Ιχνευταί» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου, στις 23, 24 και 25 Ιουλίου και στις 31 Ιουλίου στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ζήρειας. Εισιτήρια Επιδαύρου: 5-60 ευρώ