Με ρυθμό και σεβασμό στον παππού Αριστοφάνη

Τεράστιος, μήκους 22 μ., και πορφυρός. Κεκλιμένος και ελαφρώς συστρεφόμενος. Ενας διάδρομος που θύμιζε τσουλήθρα. Ενα κόκκινο «νήμα» που οδηγούσε από τον πάνω στον κάτω κόσμο και αντίστροφα καταλάμβανε την ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου της Επιδαύρου το βράδυ της Παρασκευής. Και θα μπορούσε η σκηνική εγκατάσταση της Εύας Μανιδάκη να κλέβει τα βλέμματα μέχρι να ξεκινήσει η παράσταση των «Βατράχων» του Αριστοφάνη στην πρώτη σκηνοθετική απόπειρα της Αργυρώς Χιώτη στο εμβληματικό αργολικό θέατρο και την πρώτη φετινή παραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου, αν δεν ερχόταν σε αντίστιξη με το απρόσμενα, ακόμη και για εποχές πανδημίας, λιγοστό κοινό στο κοίλο. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, την παράσταση της Παρασκευής παρακολούθησαν 1.500 θεατές, του Σαββάτου του Σαββάτου λίγο περισσότεροι από 3.000 και της Κυριακής, περίπου όσοι και την Παρασκευή σύμφωνα με τα στοιχεία από το ταμείο όσο γράφονταν αυτές οι γραμμές.

Υπό τη γνώριμη συνοδεία των τριζονιών και των τζιτζικιών περί τις 21.10 έκαναν την είσοδό τους πλάι στη θυμέλη ο Διόνυσος (Μαρία Κεχαγιόγλου) με πορτοκαλί χιτώνα (απόδοση του κροκωτού που αναφέρει το κείμενο), ρόπαλο στο χέρι και ξανθιά περούκα που παρέπεμπε με χιούμορ στη λεοντή του Ηρακλή, καθώς είχε μεταμφιεστεί σε ημίθεο για να κατέβει στον Κάτω Κόσμο και να φέρει στη ζωή τον Ευριπίδη. Στο πλευρό του, ο ετοιμόλογος δούλος του Ξανθίας (Εύη Σαουλίδου) πάνω σε έναν γάιδαρο διαμαρτυρόμενος για το βάρος που κουβαλά.

Από τους πρώτους κιόλας στίχους ήταν σαφές πως δεν θα παρακολουθούσαμε μία ακόμη χοντροκομμένη αριστοφανική παράσταση, με βωμολοχία, σεξουαλικά υπονοούμενα και προσαρμοσμένη στα επιθεωρησιακά πρότυπα. Η μετάφραση του Νίκου Παναγιωτόπουλου κρατούσε τις ισορροπίες και χωρίς να στερεί από το πρωτότυπο τον κωμικό του χαρακτήρα, άφησε να ακουστεί ο ποιητικός λόγος, όπως άλλωστε επιβάλλει και το ίδιο το έργο, στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται μια ποιητική μονομαχία ανάμεσα στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη.

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΕΣ ΑΤΑΚΕΣ. Το γέλιο δεν άργησε να έρθει ως αντίδραση στις ατάκες που ακούγονταν από την ορχήστρα, απόδειξη πως ο διαχρονικός πολιτικός λόγος του Αριστοφάνη δεν χρειάζεται να προσαρμοστεί στην τρέχουσα επικαιρότητα για να συνδεθεί με το κοινό. Αναφορές σε «τεχνοχαλαστές» ποιητές «που παίρνουν τη χορηγία και κατουρούν την τραγωδία», σχόλια για «όσους έκοψαν τις χορηγίες από το θέατρο» και αναφορά σε «πολίτες-κουραμπιέδες» δεν έμοιαζαν να έχουν ηλικία 2.500 ετών και προκαλούσαν ευθυμία στο κοίλο σε συνδυασμό με μετρημένες κινήσεις ή φράσεις με σεξουαλικό υπονοούμενο. Τόσες που να μη μοιάζει η παράσταση αποστειρωμένη και απογυμνωμένη από δομικά της χαρακτηριστικά, αλλά και που να μη βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής του θεατή.

Την ένταση που χρειαζόταν η παράσταση – η οποία είχε εξ αρχής ρυθμό – έδωσε ο πολυτάλαντος χορός, που αποτελούνταν από ηθοποιούς που όχι μόνο τραγουδούσαν και χόρευαν, αλλά που έπαιζαν πνευστά, κρουστά και έγχορδα μουσικά όργανα και που είχαν αναπτύξει ακροβατικές δυνατότητες, καθώς καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης πότε εμφανίζονταν «ιπτάμενοι» χάρη σε ένα κρυμμένο τραμπολίνο κι εξαφανίζονταν πηδώντας στο «κενό» και πότε περπατούσαν με τα χέρια σε στάση κατακόρυφη. Μύστες ή βάτραχοι (Μιχάλης Βαλάσογλου, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, Ευθύμης Θέου, Μανούκ Καρυωτάκης, Χαρά Κότσαλη, Σπύρος Μάστορας, Τζωρτζίνα Χρυσκιώτη) με τα πολύχρωμα κοστούμια τους (Αγγελος Μέντης) και με τη συνοδεία της ιδιαιτέρως ταιριαστής μουσικής (Γιαν Βαν Αγγελόπουλος) άφησαν το δικό τους στίγμα, με τον αεικίνητο Αντώνη Μυριαγκό ως κορυφαίο να ξεδιπλώνει για ακόμη μια φορά τις δυνατότητές του στην ορχήστρα.

Ευτράπελα και παρεξηγήσεις καθώς ο Διόνυσος συναντά τον Ηρακλή για να πάρει οδηγίες κατάβασης στον Κάτω Κόσμο, το συναπάντημα με τον Χάροντα, οι δύο εντελώς διαφορετικοί τρόποι υποδοχής του υποτιθέμενου Ηρακλή στον Αδη – οι μισοί τρέχουν να τον καλοδεχτούν και να τον περιποιηθούν και οι υπόλοιποι τον κυνηγούν λόγω της απαράδεκτης συμπεριφοράς του – διατηρούσαν ζωντανή την ευχάριστη διάθεση.

Η ΚΟΝΤΡΑ ΤΩΝ ΠΟΙΗΤΩΝ. Μέχρι τη στιγμή που εμφανίστηκαν οι δυο μεγάλοι τραγικοί ποιητές. Ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης διεκδικούσαν τον θρόνο του κορυφαίου τραγικού στον κόσμο των νεκρών και τα προνόμια που προκύπτουν από τη θέση αυτή. Είναι η στιγμή που η παράσταση παίρνει μια σαφώς πιο ξεκάθαρη πολιτική διάσταση με την αντιπαράθεση ανάμεσα στους δύο ποιητές: τον αυστηρό, παλαιομοδίτη και στομφώδη Αισχύλο που υποδύεται ο Νίκος Χατζόπουλος με το γκρίζο κοστούμι. Και τον εντελώς ποπ εμφάνισης με μοβ σύνολο που μετατρέπεται αργότερα σε «καυτό» μπικίνι Ευριπίδη, τον οποίο ερμηνεύει ο Ακύλλας Καραζήσης. Η μάχη θα δοθεί στίχο προς στίχο και από μέσα της θα αναδυθούν πλήθος ζητήματα για το παλιό και το καινούργιο, την τέχνη και τη σχέση της με το κοινό, τις καλλιτεχνικές υπερβολές αλλά και την αμεσότητα που μετατρέπεται σε όπλο χειραγώγησης στα χέρια ενός έμπειρου καλλιτέχνη-δημαγωγού. Και τελικά να τεθούν θέματα που αφορούν τη Δημοκρατία και τη λειτουργία του Κράτους, αλλά και το χάσμα γενεών. Κριτής του αγώνα θα αναδειχθεί ο κατ’ εξοχήν αρμόδιος θεός, ο Διόνυσος, ο οποίος μεταμορφώνεται σε απλό θεατή. Ανεβαίνει τις κλίμακες και περνά από όλα σχεδόν τα διαζώματα μέχρι να καταλήξει ότι στον επάνω κόσμο δεν θα επαναφέρει τον αγαπημένο του Ευριπίδη, αλλά τον Αισχύλο, καθώς κρίνει πως εκείνον έχει ανάγκη περισσότερο η πόλη. Πριν σβήσουν τα φώτα ωστόσο νικητής επί της ουσίας δεν θα υπάρξει. Διότι μεν ο Αισχύλος αποδεικνύεται ο εκλεκτός του Διονύσου, ο Ευριπίδης όμως βρίσκει ευκαιρία να καταλάβει τον θρόνο που ποθούσε και πανηγυρίζει έξαλλα.

Οταν οι προβολείς άναψαν και πάλι το χειροκρότημα ήταν αυθόρμητο και δυνατό. Σφυρίγματα και «μπράβο» έφεραν τους συντελεστές τέσσερις φορές σε θέση υπόκλισης για μια παράσταση που, αν μη τι άλλο, έδειξε σεβασμό στον Αριστοφάνη και επέτρεψε να αναδειχθούν η ποιότητα και η ποιητικότητά του.