Νέα πραγματικότητα στις σχέσεις κράτους – πολίτη

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους αποτελεί μια πραγματικότητα με την οποία έχουμε έρθει σε επαφή, ιδίως τους τελευταίους μήνες. Από την ηλεκτρονική παρακολούθηση μιας δικαστικής υπόθεσης και τη λήψη της αποφάσεως έως τον προγραμματισμό του εμβολιασμού και τη λήψη του σχετικού πιστοποιητικού, έχουμε μια απτή απόδειξη του οφέλους για τον πολίτη. Η εξάλειψη της υποχρέωσης για φυσική παρουσία (συνήθως πολλαπλή), η αυτόματη άντληση πληροφοριών που διατηρούνται σε διαφορετικά κρατικά αρχεία, η ενοποίηση διοικητικών υποδιαδικασιών, η παροχή ευελιξίας στον πολίτη να προσαρμόζει, ακόμα και να μεταβάλλει, το αίτημά του με βάση τις ειδικότερες συνθήκες, δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα στις σχέσεις κράτους – πολίτη.

Το κρίσιμο ωστόσο ερώτημα είναι γιατί αυτή η ευχάριστη έκπληξη αποτελεί εξαίρεση, και όχι κανόνα, σε μια πολιτεία που κατά παράδοση είναι ανεπίδεκτη μεταρρυθμίσεων. Και γιατί αντίστοιχες πρωτοβουλίες, ακόμα και στο πρόσφατο παρελθόν, δεν ευοδώθηκαν. Παρά μάλιστα το γεγονός ότι δεν θα είχαν ιδιαίτερο πολιτικό κόστος. Οι λόγοι είναι πολλοί, αλλά αξίζει να αναδειχθούν δύο.

Ο πρώτος λόγος σχετίζεται με τον χαρακτήρα της πολιτικής αντιπαράθεσης και την αντίληψη για την πολιτική που κατά καιρούς κυριαρχούσε. Το πολωτικό, καταγγελτικό ύφος στην πολιτική κουλτούρα και η προσπάθεια καθυπόταξης κράτους και αγοράς ως στοιχείο της πολιτικής πράξης πολλαπλασιάζουν τις τριβές και δυσχεραίνουν κάθε μεταρρυθμιστική προσπάθεια, ακόμα και την πιο καλοπροαίρετη. Αντίθετα, η πολιτική κανονικότητα, η εμπιστοσύνη σε ανθρώπους που έχουν διακριθεί στην ιδιωτική κοινωνία και ο εξωστρεφής προσανατολισμός της χώρας και των πολιτικών της διευκολύνουν θετικές τομές.

Ο δεύτερος λόγος αφορά το ίδιο το κράτος. Η ψηφιοποίηση του κράτους δεν είναι αυτοσκοπός. Αξιολογείται ως εργαλείο μετασχηματισμού του κράτους, με βάση την προστιθέμενη αξία προς τον πολίτη. Η δημιουργία όμως προστιθέμενης αξίας προϋποθέτει ότι το κράτος όντως θέλει να μετασχηματιστεί.

Η τελευταία σκέψη αναδεικνύει ορισμένες κρίσιμες παραμέτρους για την επιτυχία του εγχειρήματος: ο σκοπός της συγκέντρωσης των πληροφοριών να είναι πάντοτε θεμιτός. Να υπάρχουν αυστηρά τείχη εντός του κράτους σχετικά με το ποιος έχει πρόσβαση σε κάθε κατηγορία δεδομένων. Πάνω από όλα, να διασφαλίζεται ότι η πολιτική ψηφιοποίησης δεν θα χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι για την επιβολή νέων φορολογικών επιβαρύνσεων (π.χ. στο ηλεκτρονικό εμπόριο) ή διοικητικών υποχρεώσεων. Και αυτό είναι σημαντικό διότι παρατηρείται ολοένα και περισσότερο η τάση το κράτος, λόγω της έλλειψης δομών και προσωπικού, να μεταθέτει στους ιδιώτες δικές του ευθύνες. Η πρόκληση επομένως είναι το ψηφιακό κράτος να καταστεί περισσότερο χρήσιμο στον πολίτη, όπως στα παραδείγματα που προαναφέραμε, όχι να καταστήσει τον πολίτη υπάλληλο του κράτους. Το διακύβευμα εν τέλει είναι η αλλαγή παραδείγματος στις σχέσεις κράτους-πολίτη.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ