Αριστοφάνους, «Βάτραχοι»

Ο Ομηρος έγραψε την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» για να συλλάβει το νόημα, τα ήθη και τους σκοπούς της εποχής του μέσα από τον κοινόχρηστο Μύθο του έθνους του. Ο Αριστοφάνης έγραψε και ανέβασε τους «Βατράχους», όταν η Αθήνα, έρημη από ποιητές αναφοράς, ετοιμάζεται να πετάξει τα πέταλα. Ο Ρωμανός ο Μελωδός έγραψε και ακούστηκε μέσα στην Αγια-Σοφιά ο Ακάθιστος Υμνος, όταν η Πόλη πολιορκείτο από τους Αβάρους. Ο Ρήγας Βελεστινλής γράφει τον «Θούριο», προετοιμάζοντας το Γένος για την Ανάσταση και «Οταν σας εύρει το κακό, αδελφοί, όταν θολώσει ο νους σας, μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη», γράφει ο Ελύτης στο «Αξιον Εστί» και ο ίδιος μέγας ποιητής μας γράφει το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» (όπως και ο Σεφέρης τον έξοχο «Τελευταίο Σταθμό»). Αλλά και ο Παλαμάς, μετά την ταπεινωτική ήττα του 1897, γράφει τη «Φλογέρα του Βασιλιά» που αρχίζει με τους στίχους «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα», για να οραματιστεί την Ανάσταση, όταν η χώρα θα βάλει «τα πρωτινά της φτερά, τα μεγάλα»!

Οταν, λοιπόν, έχουν πάει στον Αδη οι μεγάλοι ποιητές της Δημοκρατίας στην Αθήνα, ο Αριστοφάνης, σε μια «τερπνήν και φιλόλογον σύστασιν», όπως έγραφαν οι σύγχρονοί του κριτικοί, αναζητά στήριγμα για το ταπεινωμένο ήθος της πόλης. Και βάζει τον θεό του θεάτρου, τον Διόνυσο, να κατεβαίνει στον Αδη για να φέρει πάνω ως σωτήρα και σωσίβιο της Δημοκρατίας έναν ποιητή. Οχι, αγαπητοί, έναν πολιτικό, όχι έναν στρατηγό, όχι έναν ιστορικό, όχι έναν φυσικό επιστήμονα, όχι έναν θρησκευτικό ηγέτη. Μια από τις πρώτες συμβολικές πράξεις της Αντίστασης εναντίον των Γερμανών ήταν η κηδεία του Παλαμά, όταν στον επικήδειο που απήγγειλε ο Σικελιανός, ξεκίνησε με τον στίχο: «Σε αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα». Ο Παλαμάς, το 1940, με την κήρυξη του πολέμου, απευθυνόμενος στον λαό του, ζητούσε να «μεθύσει με το κρασί το αθάνατο του Εικοσιένα».

Οταν, λοιπόν, κάθε φορά ένας θίασος αποφασίζει να ερμηνεύσει τους «Βατράχους» του Αριστοφάνη, καλό είναι να έχει μελετήσει τους όρους και τις συνθήκες που ένας κωμικός ποιητής καταφεύγει στον μεγάλο λαϊκό μύθο της ιστορίας του για να μιλήσει για πάθη και τα όνειρα του καιρού του. Ας έχουμε λίγο στο πίσω μέρος του μυαλού μας πως και ο λαϊκός Καραγκιόζης, σε δύσκολες εποχές σκλαβιάς και ταπεινώσεων, ανέβασε στο «Θέατρο Σκιών» τον Καραϊσκάκη και τον Κατσαντώνη, τον Διάκο, αλλά και τον Λεωνίδα στις Θερμοπύλες! Οσοι σε λίγες μέρες θα δούνε στην Επίδαυρο τους «Βατράχους», ας προσπαθήσουν να διακρίνουν πίσω από τα τερπνά και ξεκαρδιστικά δρώμενα την αγωνία του Αριστοφάνη για τη μοίρα της Δημοκρατίας και των θεσμών της πόλης του που κινδυνεύουν από τις εγκληματικές αστοχίες των πολιτικών και την έκπτωση των ιδανικών της παρακμάζουσας εποχής τους. Οσο ζούσε ο Ευριπίδης, είχε γίνει αντικείμενο και στόχος από τον Αριστοφάνη σε δύο κωμωδίες του («Αχαρνής» και «Θεσμοφοριάζουσες»). Οταν γράφονται και παίζονται οι «Βάτραχοι», ο Ευριπίδης έχει ήδη πεθάνει αυτοεξόριστος στη Μακεδονία. Η πόλη, οδεύοντας προς την καταστροφή και με έναν σατιρικό ποιητή χωρίς πλέον στίχο, γυρίζει με νοσταλγία στις γόνιμες περιόδους της δημόσιας διαπάλης των ιδεών. Ο οξυδερκής κωμικός ποιητής γυρίζει και επανεξετάζει την πορεία της πόλης από την εποχή που έγινε ηγετική πνευματική δύναμη στον ελληνικό χώρο. Από τις νίκες κατά των βαρβάρων στα Περσικά, όταν οι θεσμοί άντεξαν και οι αξίες, πολιτικές, οικονομικές, αισθητικές, με τη δημόσια συζήτηση και την ελεύθερη κριτική, έφτασαν στην ύψιστη μορφή τους, ώστε διαμόρφωσαν έναν πολιτικό βίο που έξοχα διατύπωσε τις αρχές του ο Θουκυδίδης στον «Επιτάφιο» του Περικλή.

Στα δύο άκρα αυτής της εξαίσιας πολιτικής πορείας βρίσκονται δύο ποιητικές ιδιοφυΐες που στο έργο τους αποτυπώνουν τη φυσιογνωμία της πόλης. Ο Αισχύλος, ναυμάχος στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας και ποιητής που στοχάστηκε με τρόπο μεγαλοφυή πάνω στα ύψιστα προβλήματα του ανθρώπου, ως πολίτη, ως δημιουργού, ως θνητού απέναντι στην Αθανασία και το θείον. Απέναντί του ο ποιητής του τέλους, ο Ευριπίδης, ο συνομιλητής του Δωδεκάθεου και ο άκρως κριτικός απέναντι στους θεσμούς μιας Δημοκρατίας που αναμασά μόνο τους τύπους και γελοποιεί πλέον την ουσία. Ο Αριστοφάνης ζει αυτή την εκρηκτική κρίση των θεσμών και στις συζητήσεις της Αγοράς ακούει, κρίνει και αξιολογεί τις αντίπαλες ιδέες. Μια μερίδα των πολιτών νοσταλγεί την παλιά δημοκρατική τάξη και αναζητά τα αίτια της κατάρρευσης των ηθικών και πολιτικών κανόνων που είχαν οδηγήσει την πόλη στην ακμή. Μια άλλη μερίδα, πιθανόν πλειοψηφική (είναι αυτή που έστειλε τον Σωκράτη να πιει το κώνειο), επηρεασμένη από την κατεδαφιστική κριτική των θεσμών και τους Σοφιστές, άλλοτε ευνοεί τυραννικές λύσεις (ο αρχηγός των Τριάκοντα ήταν πασίγνωστος Σοφιστής, ο Κριτίας), άλλοτε κοιτάει προς την περσική δύναμη (ο Θεμιστοκλής είχε πεθάνει, φιλοξενούμενος του Πέρση βασιλιά!) και άλλοτε αναζητά λύσεις, όπως στους «Ορνιθες» του Αριστοφάνη, στα πουλιά και σε άλλους τόπους και συνθήκες βίου και άλλοτες επιλέγει το καβούκι της, το βιος της και την απομόνωση, όπως σε λίγο θα διδάξει και ο Μένανδρος στον «Δύσκολό» του.

Ο οξυδερκής Αριστοφάνης είχε συλλάβει αυτά τα δυστοπικά σύνδρομα και αρχιτεκτονεί μια κωμωδία, όπου ο ορφανός πλέον από ποιητές Διόνυσος (περιδεής και σχεδόν γελοίος) κατεβαίνει στον Αδη να φέρει ξανά στην πόλη την «πόλη των ιδεών» των ποιητών. Μεταμφιεσμένος σε δούλο, ρακένδυτος, τρώει ξύλο από τους δούλους του Αδη και κυνηγιέται από τον Κέρβερο. Αγαπητοί φίλοι, αυτός ο γελοίος θεός, που γίνεται στόχος ενός ποιητή, έχει ναό δίπλα στο θέατρο του Διονύσου. Ο ιερέας του έβλεπε την παράσταση σε ειδικό θρόνο μέσα στο θέατρο και στο όνομά του τελούνταν θεατρικοί αγώνες, ακόμη και αυτός που τον γελοιοποιούσε.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΘΕΑΤΡΟΥ. Σκοπός της καθόδου του Διονύσου στον Αδη (μιμούμενος τις παλιότερες καθόδους του Ορφέα και του Ηρακλή) ήταν να επιλέξει ποιος ποιητής θα ήταν πλέον απαραίτητος σύμβουλος του Δήμου τη δύσκολη και αδιέξοδη εποχή της Δημοκρατίας. Και ο μεν Σοφοκλής ακούμε πως αρνείται να επιστρέψει στον θνητό βίο, διότι τιμάται διακεκριμένα από την Πολιτεία των Νεκρών και χαίρεται τον θρόνο του! Ετσι η κρίση γίνεται ανάμεσα στα δύο άκρα. Το δεύτερο μέρος της κωμωδίας είναι η αντιπαράθεση ενώπιον του Διονύσου του Αισχύλου με τον Ευριπίδη. Και εδώ ο Αριστοφάνης γίνεται αμέσως ο πρώτος κριτικός θεάτρου της Ιστορίας! Ναι, αγαπητοί αναγνώστες, η πρώτη κριτική, και μάλιστα συστηματική κριτική θεάτρου, έγινε από έναν θεατρικό συγγραφέα!

Η κριτική που γίνεται στο σώμα το ποιητικό των δύο διαγωνιζόμενων ποιητών έως σήμερα έχει κωδικοποιήσει τον τρόπο που ασκείται η λογοτεχνική κριτική παντού στην Υφήλιο. Η κριτική αυτή, χειρουργική, ξεκινά από τη γλώσσα. Εξετάζεται το λεξιλόγιο και η ποιότητα του εννοιολογικού φορτίου του ποιητικού κειμένου. Ακολουθεί μια εξαντλητική και αποκαλυπτική εξέταση της μετρικής και ως εκ τούτου της μουσικής του στίχου. Ας μην ξεχνάμε πως η αρχαία μουσική εκκινούσε από τον ήχο των συλλαβών και τη διαδοχή φωνηέντων και συμφώνων. Αυτή η μουσική χάθηκε διά παντός από εμάς σήμερα, αφού χάθηκε η αξία των βραχέων και μακρών φωνηέντων.

Στην κριτική αντιπαράθεση των δύο ποιητών εξετάζεται η ποιότητα και η σαφήνεια της διαγραφής των υποκριτικών συμπεριφορών και τέλος, βέβαια, μπαίνει σε έντονη κρίση το μέγα, έως τις μέρες μας, ερώτημα: «ποιος ο σκοπός και ποια η προσφορά του ποιήματος και του μόχθου του ποιητή στον πολίτη». Εδώ κρίνεται και η  απαραίτητη παρουσία του ποιητή στον δημόσιο βίο. Σήμερα που η ποίησή μας, ομιλώ διεθνώς, ρέπει προς τα ιδιωτικά πάθη, τους πόθους, τα όνειρα, τις ψευδαισθήσεις του ατομικού βίου, που ο ποιητής έπαψε να είναι η συνείδηση του Γένους, του Λαού και του Δήμου, δεν γνωρίζω ποιον ποιητή μετά τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Βάρναλη και τον Ρίτσο θα αναζητούσα στην Αθήνα να έρθει και να γίνει οδοδείχτης και συνείδηση της εποχής.

Ο Αριστοφάνης στην κρίση αξιών της εποχής του επιλέγει να επαναφέρει στη γη τον Αισχύλο. Αν μας πείσει, σημαίνει πως κι εμείς σήμερα, χωρίς να διαγράφουμε τον ενδοσκόπο Ευριπίδη, χρειαζόμαστε όραμα θεσμών, παιδείας και δημοκρατίας. Ο Αριστοφάνης στους «Βατράχους» ρωτάει και απαντάει για λογαριασμό ΜΑΣ.