Πολωνία και Ουγγαρία: Εξέγερση κατά του φιλελευθερισμού και στροφή στον εθνικισμό

Το καλοκαίρι του 1992, ένας 29χρονος Ούγγρος με πολιτικές φιλοδοξίες πραγματοποιούσε την πρώτη του επίσκεψη στις ΗΠΑ. Επί έξι εβδομάδες περιδιάβαινε τη χώρα με τη συνοδεία νέων Ευρωπαίων, με όλα τα έξοδα πληρωμένα από το German Marshall Fund, μια δεξαμενή σκέψης αφοσιωμένη στην υπόθεση της διατλαντικής συνεργασίας.

Αυτό που συνάρπασε περισσότερο τον Βίκτορ Ορμπαν ήταν η υψηλή πολιτική. Η περιοδεία της ομάδας κατέληξε στη Νέα Υόρκη τον Ιούλιο, όπου παρακολούθησε το συνέδριο των Δημοκρατικών και την ανακήρυξη του Μπιλ Κλίντον ως υποψηφίου προέδρου τους, υπό τους ήχους του «Don’t Stop», του συγκροτήματος των Fleetwood Mac. Η συγκίνηση της στιγμής δεν πήγε χαμένη όσον αφορά τον Ορμπαν. Αλλωστε, η επίσκεψή του στην Αμερική επαναβεβαίωσε την επιθυμία του να γίνει πρωθυπουργός της Ουγγαρίας. Στον Ορμπαν άρεσε ο κλιντονισμός ως μέθοδος προσέγγισης σε θέματα διοίκησης και οικονομίας, όμως δεν έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον στις αντιλήψεις της Δύσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις συζητήσεις για το φύλο και το χρώμα του δέρματος ή τις παραδόσεις της αποικιοκρατίας και του Ολοκαυτώματος.

Ο ενθουσιασμός του για τα οικονομικά της Αμερικής και η αδιαφορία του για τις πολιτισμικές ανησυχίες της αποτελούσαν ένα σήμα για την κατεύθυνση που θα έπαιρναν τελικά η Ουγγαρία και η Πολωνία στις επερχόμενες δεκαετίες. Στη δεκαετία του ’90, οι δύο χώρες θα οδηγούσαν την ανατολική Ευρώπη σε μια οικονομική θεραπεία-σοκ, προωθώντας τις μεταρρυθμίσεις στις αγορές πιο μακριά από εκεί που απαιτούσαν οι σύμβουλοί τους από τη Δύση. Ομως, όσον αφορά στον πολιτισμό, η πολωνική και ουγγρική Δεξιά επέλεξαν μια πιο συντηρητική πορεία. Το αποτέλεσμα είναι ότι αμφότερες οι χώρες συνέχιζαν να αντιμετωπίζουν τους εαυτούς τους ως βαθιά Ευρωπαίους, ακόμη και καθώς απομακρύνονταν περισσότερο από τον φιλελευθερισμό τύπου ΕΕ.

Μια δεκαετία αφότου είχε επισκεφθεί το Ορεγκον με τον Ορμπάν, η Μαλγκορζάτα Μπότσενεκ έγινε σύμβουλος του πολωνού προέδρου Λεχ Κατσίνσκι, ο οποίος είχε ιδρύσει μαζί με τον αδελφό του Γιάροσλαβ, το Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης, που σήμερα έχει τη στήριξη περίπου του 45% του εκλογικού σώματος. Το δε Fidesz του Ορμπαν, ελέγχει περίπου τα δύο τρίτα των εδρών της ουγγρικής Βουλής. Τα δύο κόμματα εφαρμόζουν ανάλογες πολιτικές: Γεμίζουν τα δικαστήρια και τα ΜΜΕ με φιλοκυβερνητικούς δικαστές και δημοσιογράφους. Περιθωριοποιούν ή αποκλείουν αριστερές και φιλελεύθερες ΜΚΟ, ακαδημαϊκούς και πανεπιστήμια. Παραβιάζουν την Ευρωπαϊκή Χάρτα των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων περιορίζοντας ή απαγορεύοντας την πρόσβαση στην άμβλωση και αρνούμενα να αναγνωρίσουν νομίμως τους διεμφυλικούς. Αγνοούν τις προσπάθειες των ευρωπαϊκών θεσμών να τα καταστήσουν υπόλογα για αυτές τις προκλήσεις.

Την ίδια στιγμή, τέσσερις στους πέντε πολίτες της Πολωνίας και της Ουγγαρίας στηρίζουν τη συμμετοχή της χώρας τους στην ΕΕ. Για τους αντιφιλελεύθερους στη Βουδαπέστη και τη Βαρσοβία, λοιπόν, στόχος είναι η αυτονομία εντός της Ευρώπης και όχι η ανεξαρτησία εκτός της.

Πώς, όμως, οι επαναστάτες του 1989 μετατράπηκαν στους εθνικιστές των δεκαετιών του 2010 και ’20; Υπάρχουν πολλοί τρόποι να απαντηθεί αυτό το ερώτημα. Αναλόγως του κάθε ατόμου, μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας σταδιακής αποξένωσης ή να αποτελεί στροφή στο ίδιο συμφέρον ως συνέπεια ενός εξωτερικού σοκ ή ακόμη να αντιστοιχεί στην εφηβική επανάσταση των μαθητών ενάντια στους πρώην δασκάλους τους.

Στο βιβλίο που εξέδωσαν το 2019, The Light That Failed, ο βούλγαρος πολιτικός επιστήμονας Ιβάν Κράστσεφ και ο αμερικανός καθηγητής δικαίου Στίβεν Χολμς τάχθηκαν υπέρ της τελευταίας εκδοχής, της επανάστασης. Το επιχείρημά τους είναι ότι η μετάβαση από τον κομμουνισμό στην καπιταλιστική δημοκρατία κινήθηκε από ένα «αντίγραφο φιλελευθερισμού». Οι Ανατολικοευρωπαίοι πήραν την ευθύνη να υιοθετήσουν συνήθειες, πρότυπα και θεσμούς του δυτικού κόσμου, του οποίου την ευημερία και τις ελευθερίες ήθελαν να απολαύσουν. Το πρόβλημα, σύμφωνα με τους Κράστσεφ και Χολμς, ήταν ότι η υποταγή σε αυτή την «επιτακτική απομίμηση» ήταν «εγγενώς αγχωτική», καθώς και «συναισθηματικά επιβαρυντική». Το να διαμορφώνεται κάποιος με βάση ένα εξωτερικό πρότυπο αναπόφευκτα προκαλεί συναισθήματα ντροπής και μνησικακίας όταν το αποτέλεσμα απέχει από το ατσαλάκωτο ιδανικό πρότυπο. Αντιμέτωποι, λοιπόν, με την ταπείνωση της αέναης κατωτερότητας, Ορμπαν και Κατσίνσκι αξιοποίησαν τις οικονομικές και μεταναστευτικές κρίσεις της περιόδου 2008-15 για να απορρίψουν τον δυτικό φιλελευθερισμό και να προωθήσουν μια ανελεύθερη εναλλακτική.

Αντίθετα με την εκδοχή της ψυχολογικής αντίδρασης που προκρίνουν Κράστσεφ και Χολμς, ο γερμανός ιστορικός Φίλιπ Τερ δίνει μια διαφορετική εξήγηση. Κατά τη δική του άποψη, ο νέος εθνικισμός αποτελεί μια αντίδραση η οποία στρέφεται λιγότερο κατά της απομίμησης και περισσότερο εναντίον της έκθεσης ολόκληρων κοινωνιών στις περιπέτειες της παγκόσμιας αγοράς. Στο δικό του βιβλίο, The Other End of History, σημειώνει ότι η εθνικιστική Δεξιά έχει μια «συνεκτική θεώρηση για τον κόσμο, η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα σύνολο υποσχέσεων για προστασία και ασφάλεια».

Οπως υποστηρίζει, η ταχεία μετάβαση από τον κρατικό σοσιαλισμό στον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς πυροδότησε μια τάση προς την αυτοπροστασία. Σημάδια της έγιναν ορατά στις εκλογές που διεξήχθησαν σε πολλές χώρες το 1993 και 1994. Οι ψηφοφόροι σε Πολωνία και Ουγγαρία εξέλεξαν κεντροαριστερές κυβερνήσεις, στα τάξεις των οποίων υπήρχαν πολλοί πρώην κομμουνιστές, όμως αυτό δεν έφερε παρά μικρή προστασία.

Στην περίφημη ομιλία του, τον Ιούλιο του 2014, που εξέθεσε την ανάγκη η Ουγγαρία να υιοθετήσει μια «μη φιλελεύθερη δημοκρατία», ο Ορμπαν προέβλεπε ότι «οι κοινωνίες που θα οικοδομηθούν πάνω στην αρχή του φιλελεύθερου τρόπου οργάνωσης των κρατών δεν θα καταφέρουν να διατηρήσουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητά τους τα επόμενα χρόνια και πιθανότατα θα γνωρίσουν μια υποχώρηση».

Από την αρχή δε της πανδημίας, πολλοί φιλελεύθεροι σχολιαστές έχουν συχνά προειδοποιήσει για τον κίνδυνο ο εθνικισμός και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων να προκαλέσει κατάρρευση της παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής τάξης. Αντί, όμως, για μια τέτοιου είδους δραματική αποπαγκοσμιοποίηση, είναι πολύ πιο πιθανό να δούμε εθνικιστές ηγέτες σε διάφορες περιοχές του πλανήτη να σχεδιάζουν κλειστές κοινωνίες οι οποίες θα βασίζονται σε ανοιχτές οικονομίες: Μια παγκοσμιοποίηση χωρίς υποστηρικτές.