Σύγχρονη μεγαλούπολη, όπως λέμε φύση!

Η παρατήρηση και η επιστημονική επιβεβαίωση ότι επί των ημερών μας πολλαπλασιάζονται και ενισχύονται συμπεράσματα πως ο επίγειος κόσμος και ο άνθρωπος ζουν μια περίοδο αλλαγών θεμελιώδους και μακρόχρονης σημασίας είναι η σύνοψη μιας κατάστασης που επιδεικνύει πως έχει χειροπιαστό παρόν και μέλλον κυριαρχίας. Στο πλαίσιο αυτό θεωρείται ότι οι αλλαγές συσσωρεύονται και, κατά αυξανόμενη πολυπλοκότητα, προξενούν και μέλλουν να προξενήσουν δύσκολα αναγνωρίσιμες ανεπιθύμητες καταστάσεις εκτός θεσμικού και κοινωνικού ελέγχου με καταστρεπτικές συνέπειες για τον άνθρωπο και τον ανθρωποποιημένο πλέον πλανήτη Γη. Οι συνεχείς, επιταχυνόμενες και αδιανόητες μέχρι πρότινος εξελίξεις και μεγα-τάσεις της τεχνικής και τεχνογνωσίας του «υπερείδους» του ανθρώπου σε όλους τους τομείς θεωρίας και πράξης, εξετάζονται παράλληλα με καταγγελτικούς απολογισμούς, μεταξύ των οποίων πρωτεύουσα θέση έχει η ανθρωπίνως προκαλούμενη κακοποίηση της άγριας ζωής. Αν «εκεί έξω», στους επί αιώνες ισορροπημένους χώρους της άγριας ζωής, η κατάρρευση είναι παρούσα, «εδώ μέσα», εντός των τειχών των χαοτικών πόλεων, τι «παιχνίδι» παίζεται ανάμεσα στην άγρια ζωή και στον άνθρωπο; Και αν κάποιο «παιχνίδι» παίζεται, πώς παίζεται και ποια εικόνα δείχνει;

Αυτά τα ερωτήματα φέρνει στο φως και πραγματεύεται ο Ολλανδός Μέννο Σχίλτχαϋζεν (1965), εξελικτικός βιολόγος και οικολόγος, μελετώντας επί δεκαετίες το πέρασμα της άγριας ζωής στο κουβάρι των πόλεων, υποχρεωτικό, αφού οι πόλεις γιγαντώνονται καταλαμβάνοντας χώρους της άγριας ζωής και εκεί τείνουν να επεκτείνονται. Στις πόλεις θα ζουν σύντομα τα δύο τρίτα της ανθρωπότητας, έχοντας διπλασιάσει το μέγεθός της τα τελευταία εξήντα έτη (από 4 σε περίπου 8 δισεκατομμύρια), δηλαδή σε διάστημα μικρότερο της μέσης διάρκειας ανθρώπινης ζωής στον λεγόμενο αναπτυγμένο κόσμο, λεηλατώντας εν τω μεταξύ τα δύο τρίτα των ενδιαιτημάτων ζώων και φυτών προς εξασφάλιση ανθρώπινου «ζωτικού χώρου». Δεν αποτελεί άγνωστη εικόνα ότι «εκεί έξω» το ζωικό βασίλειο καταρρέει, ούτε ότι ο φυτικός πλούτος σπαταλάται καταναλωτικά, μαραζώνει και χάνεται στην αδηφαγία της βίαιης εκμετάλλευσής του εντός του χρόνου χωρίς εποχές των πόλεων. Το περίεργο είναι ότι «εδώ μέσα», στον χώρο και στον χρόνο των πόλεων της ασχήμιας, της ρύπανσης, του θορύβου, της οικοδομικής ματαιοδοξίας, των χωματερών, των έντονων χρωμάτων, των εκτυφλωτικών φωτισμών, του αδιαπέραστου σκότους, των υπόγειων λαβυρίνθων και των υπέργειων οδών και κόμβων, ζώα και φυτά έχουν βρει και βρίσκουν τη διατήρηση και εξέλιξή τους: πρόκειται για αποφυγή ενός προαναγγελθέντος θανάτου.

Ζώα και φυτά βρέθηκαν «εδώ μέσα», επειδή μετανάστευσαν από κακοποιημένες περιοχές τους, επειδή τα μετέφεραν άνθρωποι με πλοία και αεροπλάνα, αυτοκίνητα και βάρκες, συσκευασμένα και χύμα, σε σπόρους και γλάστρες, σε αποσκευές και κλουβιά, σε νερά και λάσπες, ακόμα και στις σόλες των παπουτσιών τους κατά την απρόσκοπτη πια μετακίνησή τους από τη μια ήπειρο στην άλλη, από μια συνοικία σε άλλη. Αυτή η διάχυση δεν είναι αφύσικη, αφού από τα προεόρτια της Ιστορίας οι ανθρώπινες αγέλες μετακινούνται κουβαλώντας τα ίχνη τους, είναι όμως πια χαοτική, αφού τα πλήθη και τα αγαθά που παράγουν μεταφέρονται σε ελάχιστο χρόνο πια από την μιαν άκρη του πλανήτη στην άλλη. Ο ομογενοποιημένος κόσμος, λειτουργώντας έτσι, δημιούργησε ακούσιες συνθήκες διάσωσης: μέσα στις πόλεις ανέσυρε ντόπιες ποικιλίες για τον καλλωπισμό κοινόχρηστων χώρων, πρόσθεσε εξωτικά φυτά, απελευθέρωσε ξενόφερτα πετεινά του ουρανού και της γης που έφτιαξαν φωλιές σαν σταχτοδοχεία με γόπες τσιγάρων, μικρά κομμάτια πλαστικών, συνθετικά σκουπίδια, τιμώντας παράλληλα τον φιλόξενο τόπο με την αξία των περιττωμάτων τους, από τα οποία ξεπετάχτηκαν νέοι βλαστοί. Ολα αυτά τα «αλλιώτικα» προσαρμόστηκαν εξελισσόμενα λόγω τύχης και ανάγκης στον «αλλιώτικο» κόσμο των πόλεων. Απέδειξαν δηλαδή πως ο Δαρβίνος είχε κάνει λάθος!

Η Ανθρωπόκαινος
Εποχή

Ξέρουμε πως ο Δαρβίνος πίστευε ότι η εξέλιξη των ειδών είναι μια αργή διαδικασία, η οποία δεν γίνεται αντιληπτή κατά τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής. «Δεν βλέπουμε την πρόοδο αυτών των αλλαγών», υπογράμμιζε, «ως τη στιγμή που το χέρι του χρόνου θα έχει σημαδέψει το πέρασμα των αιώνων». Γράφοντας αυτές τις λέξεις στα μέσα του 19ου αιώνα, δεν φανταζόταν ότι 100 χρόνια αργότερα, περί το 1950, η ταχύτατη αλλαγή του αστικού περιβάλλοντος και η παράλληλη αστική ομοιότητα μεγαπόλεων, μεγαλουπόλεων και πόλεων θα αποτελούσαν ένα διαρκές συστατικό εξελικτικής επιτάχυνσης ζώων και φυτών για την προσαρμογή τους σε αυτή τη νέα ανθρωπογενή κατάσταση, σε αυτή την Ανθρωπόκαινο Εποχή, δηλαδή στην πλήρη και οριστική επιβολή του ανθρώπου (του «υπερείδους») επί της ως τότε λεγόμενης «φύσης», της οποίας ο προαιώνιος σεβασμός παντοδυναμίας και εξουσίας, εποχών και αρμονίας χάθηκε στις νεολέξεις «οικολογία» και «περιβάλλον».

Το πέρασμα από το «εκεί έξω» στο «εδώ μέσα» δεν υπήρξε μια απλή διαδικασία: οι πόλεις, όσο και αν μοιάζουν μεταξύ τους, δεν είναι εξίσου φιλόξενες, ούτε είναι όλες ακραίες για την επιβίωση της άγριας ζωής εντός τους. Προσφέρουν νησίδες επιβίωσης σε λίγα και λιγότερα είδη εξειδικευμένων ειδών, τα οποία έχουν την προδιάθεση (την «προ-προσαρμογή», για τον συγγραφέα) να εξελιχθούν σε τέτοιον χώρο, οπότε εξέλιξη σημαίνει αναπαραγωγή με ταυτόχρονη συμμόρφωση στη μορφή και στα δεδομένα του χώρου. Παράδειγμα η λευκή νυχτοπεταλούδα, που αποκτάει ομοιογενές μαύρο χρώμα φτερών, ώστε να επιβιώνει σε έναν χώρο αιθάλης. Και εξέλιξη σημαίνει εκμετάλλευση, ακόμα και του ελάχιστου διαθέσιμου χώρου για το ρίζωμα και την άνθιση βιοποικιλότητας, δηλαδή συμβίωσης φυτών και ζώων, που ως τότε δεν γνώριζαν το ένα το άλλο. Σημαίνει οικονομία δυνάμεων όταν η τροφή βρίσκεται για ένα πουλί σε μικρή απόσταση, οπότε το φτέρωμα παύει να ανταποκρίνεται σε πτήσεις μεγάλων διαδρομών και προσαρμόζεται μικραίνοντας στην «επί του πεδίου» κατάσταση.

Αυτές οι ευκαιρίες απελευθερώνουν πολλαπλασιασμό, ενώπιον του οποίου ο άνθρωπος στρέφεται προς τη λύση που γνωρίζει: την εξολόθρευση. Το 1994, ένα αρσενικό και ένα θηλυκό κοράκι (αντιγράφουμε τον συγγραφέα) έφτασαν στο Ρότερνταμ, έχοντας πιθανώς ταξιδέψει από την Αίγυπτο με εμπορικό πλοίο. Τέσσερα-πέντε χρόνια αργότερα, είχαν αποκτήσει μια φωλιά με νεοσσούς. Εκτοτε, ο πληθυσμός τους εξελίχθηκε σε μια αναπαραγωγική αποικία, εκμεταλλευόμενος μια θερμική νησίδα της πόλης. Το 2003, 30 κοράκια γυρόφερναν στον ουρανό και στους δρόμους. Η τοπική κυβέρνηση, θορυβημένη από τη φήμη που ακολουθεί τα κοράκια, ότι δηλαδή εξελίσσονται σε μάστιγα, διέταξε την εξόντωσή τους και προσέλαβε επαγγελματία κυνηγό για να τα θανατώσει. Η επιχείρηση εξελίχθηκε άσχημα: ο κυνηγός σκότωσε κατά λάθος κάμποσες κάργιες, προκαλώντας αντιδράσεις των κατοίκων, ούτε πρόσεξε πως τα κοράκια σήμαιναν συναγερμό μόλις έβλεπαν πως ο κυνηγός έβαζε στο σακί του τα πρώτα νεκρά πουλιά. Δύο χρόνια αργότερα, τα πράγματα είχαν φτάσει σε αξιέξοδο. Μπορεί να μεταμορφωνόταν ο κυνηγός για να ξεγελάσει τα κοράκια, εκείνα όμως περιγελούσαν τέτοια καμώματα. Τελικά, μετά από επανειλημμένες εξορμήσεις και πολλές μπαταριές, τα πιο πολλά κοράκια έχασαν τη ζωή τους. Λέγεται πως ένα κοράκι επέζησε, κανείς όμως δεν αποκαλύπτει πού βρίσκεται: θα εμφανιστεί άραγε στην ώρα του να παίξει το «παιχνίδι» του;

Το παράδειγμα
του κουνουπιού

Αυτού του είδους η συμπεριφορά έχει απάντηση (τιμωρία, θα λέγαμε) που της αξίζει: το θαυμάσιο δείγμα οικιακού κουνουπιού Culex molestus (ενοχλητικό κουνούπι) είναι πια γνωστό ως «κουνούπι του Λονδρέζικου Υπόγειου Σιδηροδρόμου»: τρυπώνοντας βαθιά στις σήραγγες, ανάμεσα στις αρμαθιές από ηλεκτρικά καλώδια κατά μήκος των κατάμαυρων τοίχων από τις σκόνες που σηκώνουν τα φρένα των συρμών, αναπαράγεται με την άνεσή του γεννώντας τα αβγά του σε πλημμυρισμένα φρεάτια και κυκλοφορεί στους διαδρόμους πίνοντας αποκλειστικά το αίμα των επιβατών, σε αντίθεση με τους συντρόφους του ίδιου είδους που ευδοκιμούν στον περίγυρο της πόλης και έχουν πολλές πηγές αίματος στη διάθεσή τους, τα πουλιά πρωτίστως. Δεν είναι όμως το ίδιο σε όλες τις γραμμές του μετρό: τα κουνούπια από τις τρεις γραμμές του μετρό έχουν γενετικές διαφορές μεταξύ τους, δεδομένου ότι κάθε γραμμή είναι ένας σχεδόν ξεχωριστός κόσμος. Ο μόνος τρόπος να συναντηθούν τα κουνούπια της μιας και της άλλης γραμμής θα ήταν να κατέβουν, για παράδειγμα, στη Βικτόρια και να πάρουν την γραμμή για το Οξφορντ Σέρκους. Ακόμα χειρότερα, τα κουνούπια στο μετρό γεννούν πριν τραφούν. Δεν σχηματίζουν σμήνη για να ζευγαρώσουν, αναζητούν τον έρωτα σε κλειστούς χώρους και είναι ενεργά καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Είναι άγνωστα πια στα κουνούπια της πόλης. Ο Μέννο Σχίλτχαϋζεν σημειώνει: «Ο αντίκτυπός μας στον κόσμο γύρω μας είναι τόσο μεγάλος, ώστε “άγρια” ζώα και φυτά προσαρμόζονται εδώ και τώρα σε περιβάλλοντα που δημιουργήθηκαν από ανθρώπους για ανθρώπους, πράγμα που μας βοηθά να συνειδητοποιήσουμε ότι κάποιες από τις αλλαγές που επιβάλλουμε στη Γη είναι μη αναστρέψιμες».

Μη αναστρέψιμες για την «άγρια ζωή» μόνο; Για την «άγρια ζωή» και τον άνθρωπο; Για τον άνθρωπο μόνο; Το «παιχνίδι» εξελίσσεται. Ο Μέννο Σχίλτχαϋζεν δίνει την απάντηση που επιτρέπει αυτή τη στιγμή η επιστήμη: «Καταγράφοντας την αστική εξέλιξη… μπορούμε να μηχανευτούμε τρόπους για να διευκολύνουμε την οικολογική μας μηχανική. Και μπορούμε να το κάνουμε με τρόπο εποικοδομητικό, εφαρμόζοντας κανόνες εναρμονισμένους με το πνεύμα του Δαρβίνου για να πρασινίσουμε τις πόλεις μας και όχι με τρόπο καταστροφικό…». Είναι ίσως εδώ ένα δείγμα χιούμορ, το οποίο διατρέχει τη γραφή του και καθιστά το βιβλίο του πνευματικά απαραίτητο ανάγνωσμα, κουνούπι ενοχλητικό για τον άνθρωπο του «υπερείδους».

Μέννο Σχίλτχαϋζεν
Ο Δαρβίνος πάει στην πόλη
Μτφ. Αλεξάνδρα Γουργιώτη
Εκδόσεις ΠΕΚ, 2021,
σελ. 384
Τιμή 16 ευρώ