Οι ναυαγοί {LF}του ολοκληρωτισμού

Είναι γνωστό το περιστατικό με το πλοίο «Σεντ Λούις», το οποίο θυμηθήκαμε και από την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του Ντανιέλ Σνεντερμάν Βερολίνο, 1933, Η στάση του διεθνούς Τύπου μπροστά στον Χίτλερ (Μτφ. Γιώργος Καράμπελας, Πόλις). Αυτό ήταν ένα υπερωκεάνιο με περίπου 907 Γερμανούς και Αυστριακούς Εβραίους που στα τέλη Μαΐου του 1939 έφτασαν στις ακτές των ΗΠΑ. Με συνοπτικές διαδικασίες τους «ξαπόστειλαν» στην Κούβα και τον Ιούνιο επέστρεψαν σε χώρες της Ευρώπης (Ολλανδία, Γαλλία, Βέλγιο). 254 εξ αυτών βρήκαν τον θάνατο όταν οι Ναζί τούς ξαναβρήκαν στις κατακτημένες χώρες. Εχουμε όμως και τον δικό μας Σεντ Λούις. Είναι το Ματαρόα το οποίο το 1945 μετέφερε στη Γαλλία μερικά από τα πιο φωτεινά μυαλά της χώρας. Τα Χριστούγεννα του 1945 περίπου 200 έλληνες, νέοι επιστήμονες και καλλιτέχνες, εγκατέλειπαν την Ελλάδα του Εμφυλίου για το Παρίσι, υπότροφοι του Γαλλικού Ινστιτούτου. Αυτοί φυσικά δεν είχαν την τύχη των επιβατών του Σεντ Λούις. Οπως δεν είχαν την ίδια τύχη και οι επίσης διανοούμενοι, καλλιτέχνες, επιστήμονες αλλά και πλούσιοι αστοί, μεταξύ των οποίων και Εβραίοι, του πλοίου «Καπιτέν»(Capitaine Paul Lemerle) που το 1941 εγκατέλειπαν τη Μασσαλία για να σωθούν από τους Ναζί. Κι αυτοί δεν είχαν την τύχη των επιβατών του Σεντ Λούις, αλλά πέρασαν απίστευτες περιπέτειες μέχρι να φτάσουν στους διαφορετικούς προορισμούς τους στις ΗΠΑ και στη Λατινική Αμερική. Την περιπέτεια αυτών των ανθρώπων μυθιστοριογραφεί με εξαιρετικό ύφος και γραφή ο νέος γάλλος συγγραφέας Αντριάν Μποσκ.

Η ιστορία αρχίζει με τη Σιμόν Βέιλ να τους παρατηρεί να φεύγουν, χωρίς να έχει κατορθώσει να είναι ανάμεσα στους τυχερούς επιβάτες. Το ταξίδι τους μετά από πολλές ταλαιπωρίες για την απόκτηση βίζας εξόδου και του πολυπόθητου εισιτηρίου ξεκίνησε από το λιμάνι της Μασσαλίας στις 24 Μαρτίου 1941 και κράτησε για τους περισσότερους εκ των επιβατών ως τα τέλη Ιουνίου. Περισσότερο από τρεις μήνες. Να ήταν όμως μόνο η διάρκεια; Ηταν και η αγωνία για το τέλος. Καθόλου τυχαία το μότο της εποχής ήταν: «πίστη στην ατυχία σου, δυσπιστία στην καλοτυχία σου». Το παρατσούκλι του πλοίου Καπιτέν που θα μετέφερε στη σωτηρία τους επιβάτες του, ήταν «Καημένο Κοτσύφι». Η αίσθηση όμως που είχαν όταν ανέβηκαν σ’ αυτό οι «καλομαθημένοι» επιβάτες του, ήταν σαν να μπήκαν σ’ ένα «Καημένο Κοτέτσι». Εκτός από τις καμπίνες των μελών του πληρώματος οι διακόσιοι πενήντα επιβάτες ανακάλυπταν εμβρόντητοι πως γι’ αυτούς υπήρχαν μόνο κάποιοι κοιτώνες στα βάθη των αμπαριών. Μιλάμε για επιβάτες συνηθισμένους να ζουν σε πολύ καλές συνθήκες. Μιλάμε για την καχυποψία του πληρώματος και του καπετάνιου εναντίον τους. Και μιλάμε για τα υπερτονισμένα εγώ των περισσότερων εξ αυτών. Ενα πλοίο που σκοπός του όμως ήταν να διασώσει το μεγάλο καράβι που λεγόταν «Πολιτισμός».

Ποιοι ήταν αυτοί οι επιβάτες μεταξύ πολλών άλλων; Ηταν ο επαναστάτης και μυθιστοριογράφος του σταλινικού ζόφου Βικτόρ Σερζ, ο ευρισκόμενος στην αρχή της καριέρας του ανθρωπολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος, ο πατέρας του σουρεαλιστικού κινήματος Αντρέ Μπρετόν, ο κουβανός ζωγράφος Βιλφρέντο Λαμ, η μεγάλη συγγραφέας Αννα Ζέγκερς, η πασίγνωστη φωτορεπόρτερ Ζερμέν Κρουλ. Παρόντες όμως στις συζητήσεις τους είναι και κάποιοι απόντες, όπως ο χαμένος άδικα και πρόωρα, οκτώ μήνες πριν, Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Αλμπέρ Καμύ  αλλά και η Σιμόν Βέιλ.

Η θαλασσινή Κομιντέρν

Ο Μποσκ ακολουθεί μια πολύ έξυπνη μέθοδο, κάτι μεταξύ μυθοπλασίας και ντοκουμενταρισμένης γνώσης, για να αναδείξει τον πνευματικό πλούτο που ταξίδευε σ’ αυτόν το πλοίο. Σε πολλά σημεία παραθέτει και αποσπάσματα από το έργο τους και τα συνδέει με τη ζωή τους στο πλοίο. Ολοι αυτοί απλώνουν τις ιστορίες τους, διαφοροποιούν τις εντυπώσεις τους και επικαλούνται την καλή τους τύχη. Αν και αυτή δεν ήταν πάντα καλή. Πάνω σ’ αυτό το πλοίο εκτός από φιλοδοξίες, ελπίδες και προσμονές στήνεται και ένα λαϊκό πανεπιστήμιο. Κάτι σαν το Χάιντ Παρκ σε πλοίο. Εκεί μπορούσαν να συζητήσουν για τη Τέταρτη Διεθνή, για το νόημα του μυθιστορήματος, για την τέχνη της εμφάνισης του φωτογραφικού φιλμ, για τον «Κλέφτη» του Ζορζ Νταριέν ή την ποίηση του Σουίφτ, για τη ζωγραφική στο σώμα των γυναικών της φυλής Καντουβέο, για τους πίνακες του Πικάσο ή τη φασιστική προδοσία του Νταλί, μπροστά σε έναν σκληρό πυρήνα ανθρώπων κάθε εθνικότητας, που ασκούνταν έτσι στην τέχνη της συζήτησης, του διαλόγου, του καβγά, της αντιπαράθεσης (σ. 117). Ολα αυτά κατά την ευφυή σκέψη του συγγραφέα είναι μια κίνηση από την ουράνια Σορβόννη στη θαλασσινή Κομιντέρν. Μαζί με αυτά όμως υπάρχουν και οι καχυποψίες, οι αντιπαλότητες, ακόμη και η ξενοφοβία. Πανταχού παρούσα η τελευταία ακόμη και ανάμεσα σε εκπατρισμένους ή απάτριδες. Εκτός από τα «ονόματα» υπάρχει και μια ποικιλία χαρακτήρων όπως ο Ολλανδός που πήγαινε για τα καουτσουκόδεντρα του Αμαζόνιου, ο πλούσιος κύριος Αρκούρ που πήγαινε στις ΗΠΑ να συναντήσει τη γυναίκα και την περιουσία του, ένας τσέχος κατασκευαστής κανονιών που δεν ήθελε να συνεχίσει να κατασκευάζει κανόνια για τους Ναζί, ο γιος της Αννας Ζέγκερς, Πιερ Ραντβάνι, και ο γιος του Σερζ, οι τσέχοι συγγραφείς Εγκον Ερβιν Κις και Οτο Κατζ, φυγάδες από τη ναζιστική κατοχή της χώρας τους αλλά και ο Εβραίος Χένρι Σμάτζα, γιατρός από την Τυνησία και κάτοχος ενός πίνακα που δεν είναι σίγουρο αν ανήκει στον Μανέ ή στον Ντεγκά.

Αφού μετά από αγωνίες και περιπέτειες – πολλοί φοβήθηκαν πως θα τους γυρίσουν πίσω –  μπήκαν στον Ατλαντικό. Στις 21 Απριλίου μπήκαν στο στόμα του λύκου. Ο πρώτος σταθμός τους ήταν στη γαλλική αποικία της Μαρτινίκας. Στο μαργαριτάρι των Αντιλλών και στην ντροπή της Γαλλίας. Εκεί ουσιαστικά θα έμεναν μέχρι να βρει ο καθένας πλοίο για τον προορισμό του. Ο λοχαγός και αρχηγός της ασφάλειας Καστέν τους αντιμετωπίζει ως αιχμάλωτους. Τους μεταφέρουν στο παλιό λεπροκομείο. Οπως ο ίδιος έγραψε στην αναφορά του «έκρινα τους ανθρώπους με βάση μόνο το τρίπτυχο εργασία, πατρίδα, οικογένεια». Γνωστό τοις πάσι τρίπτυχο μόνο που στη θέση της θρησκείας στην κοσμική και πεταινική Γαλλία είχε μπει η εργασία. Δεν θα μπορούσε φυσικά να λείπει και η αναφορά του αστυνομικού διευθυντή στους «Ισραηλίτες». Ακόμη όμως και σ’ αυτές τις συνθήκες ο Στρος βρίσκει τρόπο να συνεχίσει τις ανθρωπολογικές μελέτες του με τη βοήθεια του τοπικού εφημέριου. Η περιπέτεια συνεχίζεται για μερικούς που τους δέχεται ο στυγνός δικτάτορας της Δομινικανικής Δημοκρατίας (sic) Τρουχίγιο. Εκεί  ανακρίνεται ο Σερζ, ενώ ο Μπρετόν ανάμεσα στο να αναπτύσσει του τι είναι σουρεαλισμός, αναγκάζεται να πλέξει κι ένα ανειλικρινές εγκώμιο του στρατάρχη-προέδρου. Ο Στρος μετά τα τελωνειακά και διοικητικά προβλήματα που είχε στο Πουέρτο Ρίκο, φτάνει πρώτος στις ΗΠΑ στις 28 Μαΐου. Ακολουθούν στα τέλη Ιουνίου ο Μπρετόν στο Μανχάταν, ο Σερζ και η Ζέγκερς στο Μεξικό και ο Λαμ στην Κούβα.

Αυτό όμως που μένει δεν είναι πως τελικά οι 250 επιβάτες έφτασαν στον προορισμό τους. Η αγωνία τους συνεχίστηκε γιατί οι περισσότεροι πίστευαν πως ο τελικός προορισμός τους ήταν η ήττα του ναζισμού και του σταλινισμού. Και μέχρι αυτήν ο δρόμος ήταν μακρύς και αβέβαιος. Συναρπαστική διαδρομή σε εξίσου συναρπαστική γραφή και με τη σφραγίδα της εγκυρότητας του πολύ καλού μεταφραστή και γνώστη της ελληνικής γλώσσας Ανδρέα Παππά, στον οποίο το ελληνικό αναγνωστικό κοινό χρωστά πολλά.  Πιστεύω πως εδώ πρέπει ν΄ αναφερθώ και στο αριστουργηματικό Το πλοίο των τρελών. Βιβλίο της Κάθριν Αν Πόρτερ σε μετάφραση της Εφης Τσιρώνη (Κλειδάριθμος) και όπου η πορεία εδώ γίνεται δέκα χρόνια πριν και είναι αντίστροφη: το 1931 από το Μεξικό στη Γερμανία, λίγο πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία.

Αντριάν Μποσκ
Καπιτέν
Μτφ: Ανδρέας Παππάς
Στερέωμα, 2021, σ. 357
Τιμή 19,80 ευρώ