«Ζωγραφίζω σαν να κάνω μαθηματικά»

Είναι ζωγράφος, αλλά το όνομά της είναι γνωστό στον κόσμο της αρχιτεκτονικής. Είτε επειδή γνωρίζουν ότι μαζί με τον τέως σύζυγό της Ηλία Ζέγγελη και το ζευγάρι των Ολλανδών Ρεμ Κούλχαας – Μάντελον Βρίζεντορπ ίδρυσαν το 1975 στο Λονδίνο το αρχιτεκτονικό γραφείο ΟΜΑ (Office of Metropolitan Architecture) δημιουργώντας στο χαρτί προκλητικές αρχιτεκτονικές ουτοπίες. Είτε επειδή στη βιβλιοθήκη τους υπάρχει το πρώτο έργο της ομάδας, το μανιφέστο «Exodus, the Voluntary Prisoners of Architecture» («Εξοδος, οι οικειοθελώς φυλακισμένοι της αρχιτεκτονικής») – μια σχεδιαστική πρόταση του 1972 για το κέντρο της πόλης του Λονδίνου, τo οποίo εικονογραφείται με δικά της σχέδια. Η πρώτη περίοδος του ΟΜΑ χαρακτηρίστηκε από τους πειραματισμούς και τις ριζοσπαστικές προτάσεις αναδιαμόρφωσης της σύγχρονης μητρόπολης και της συνεργασίας του γραφείου με καλλιτέχνες. Η δουλειά της Ζωής Ζέγγελη για λογαριασμό του ΟΜΑ – η ζωγραφική δηλαδή απεικόνιση των αρχιτεκτονικών οραμάτων του διδύμου Κούλχαας – Ζέγγελη – βρίσκεται σήμερα σε συλλογές σημαντικών μουσείων, όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (ΜοΜΑ) και το Γκούγκενχαϊμ. Αυτό το διάστημα η περίφημη σχολή αρχιτεκτονικής ΑΑ (Architecture Association) του Λονδίνου φιλοξενεί ορισμένα από τα σχέδια και τα ζωγραφικά έργα της στην έκθεση «Do you remember how perfect everything was?» που επιμελήθηκε ο αρχιτέκτονας Χαμέντ Κοσράβι.

Με τη ζωγραφική της θέλησε να εκφράσει την ποίηση του χτισμένου περιβάλλοντος, να εντοπίσει τις επιτυχημένες σχέσεις μεταξύ σχήματος και γραμμής, γραμμής και φωτός, φωτός και σκιάς, σκιάς και χρώματος. Η ίδια αναφέρει πως επιδιώκει να δημιουργήσει με τη ζωγραφική της ατμόσφαιρα. Και μέσα από αυτήν την ατμόσφαιρα να φέρει ανάταση, γαλήνη και χρωματική αρμονία. «Προσπαθώ να μετατρέψω τα αρνητικά αισθήματα που υπάρχουν στον κόσμο, όπως η μοναξιά, η μελαγχολία, σε κάτι θετικό, θελκτικό και ελκυστικό. Αλλωστε και η μελαγχολία μπορεί να είναι θετική. Υπάρχει μια ευχαρίστηση στη μελαγχολία», είχε πει στη Μαριλένα Αστραπέλλου το 2009 σε συνέντευξή της στο «Βήμα».

Παραμονές της εκδήλωσης για την παρουσίαση του καταλόγου της έκθεσής της συναντηθήκαμε μέσω Ζoom. Το όμορφο πρόσωπό της ακτινοβολεί μέσα από την οθόνη του υπολογιστή. «Να με λες Ζωή», είναι η πρώτη της αντίδραση μετά την «καλησπέρα».

Γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε σχέδιο και ζωγραφική με τον Ορέστη Κανέλλη. Στη συνέχεια σπούδασε εσωτερική διακόσμηση, ζωγραφική και σκηνογραφία στη Regent Street Polytechnic, στο Λονδίνο, το 1960. Από τότε παρέμεινε εκεί, έκανε την οικογένειά της με τον Ηλία Ζέγγελη και η σχέση της με την Ελλάδα συνεχίστηκε στον ρυθμό των καλοκαιρινών διακοπών.  «Η ζωή μου ήταν τόσο γεμάτη που ποτέ δεν είχα καιρό να φροντίσω να κάνω πράγματα στην Ελλάδα. Ωστόσο είχα κάνει εκθέσεις στο παρελθόν. Στην γκαλερί Ωρα του Ασαντούρ Μπαχαριάν. Ημουν ακόμη φοιτήτρια και είχα φέρει σε ένα ταξίδι μου στην Ελλάδα τα σλάιντ της δουλειάς που είχα κάνει εκείνο το διάστημα. Περπατούσαμε με τη νύφη μου και περνούσαμε έξω από το πολιτιστικό κέντρο του κυρίου Μπαχαριάν. Με προτροπή της νύφης μου μπήκα μέσα και του έδειξα τα σλάιντ. Εκείνος τα είδε και με ρώτησε αν μπορούσα έπειτα από δύο μήνες να κάνω έκθεση. Ετσι ξεκίνησα και έκανα εκεί τρεις εκθέσεις».

Και η σκηνογραφία;

Πρώτα ξεκίνησα με σπουδές σχεδίου εσωτερικών χώρων. Εκείνη την εποχή ήταν όλα περιορισμένα. Τα πρώτα τρία χρόνια έπρεπε να σχεδιάσουμε μια κουζίνα. Τώρα αν την έκανα αυτή τη δουλειά θα μου άρεσε πιο πολύ, γιατί έχω περισσότερες γνώσεις σχεδίου. Αλλά όταν ένα παιδί έρχεται από το σχολείο και πρέπει να κάνει μια κουζίνα τρεις μήνες είναι πολύ βαρετό. Οπότε ύστερα από αυτό αποφάσισα να ασχοληθώ με τη σκηνογραφία. Προτιμούσα να κάνω σκηνικά. Αυτά ήταν πιο ενδιαφέροντα. Αλλά ίσχυε η ίδια ιδέα. Δηλαδή έπρεπε να διαβάσεις το έργο και μετά να περάσεις όλο το διάστημα προετοιμασίας στο V&Α εξετάζοντας έπιπλα, ρούχα, αντικείμενα, γιατί το μόνο που μπορούσες να κάνεις ήταν να τα βάλεις όπως έλεγε ο συγγραφέας: αριστερά η καρέκλα, δεξιά η κουρτίνα… Αλλη βαρεμάρα, γιατί ήθελες να κάνεις δικά σου πράγματα και ήταν αδύνατον. Οπότε αποφάσισα να κάνω μόνο ζωγραφική και πήρα το NDD (National Diploma in Design). Μόνο στη ζωγραφική μπορούσα να χρησιμοποιήσω τη φαντασία μου. Εκεί βρίσκεται για μένα η μεγαλύτερη ελευθερία. Είχα πολύ καλούς δασκάλους, τον Φρανκ Αουερμπαχ, τον Λεόν Κοσόφ. Ολοι τους διάσημοι τώρα, ήταν τότε νέοι διδάσκοντες. Και όταν πήρα το δίπλωμά μου, άρχισα να βοηθάω τον Ηλία. Ή μάλλον ο ένας βοηθούσε τον άλλο. Η συνεργασία είναι πολύ μεγάλο πράγμα, πολύτιμο. Εκείνος είχε ιδέες για την αρχιτεκτονική, εγώ καλλιτεχνική κλίση. Εκείνος ήταν ακόμη στην ΑΑ. Θυμάμαι το πρώτο πρόγραμμα τότε ήταν να σχεδιάσουν μια καλύβα. Ο,τι υπήρχε το έκανα. Εκοβα ξυλαράκια, έκανα δέντρα, άλλα ζωγραφικά. Μετά ο Ηλίας συνεργάστηκε με τον Ρεμ, ο οποίος ήταν φοιτητής του, και από τότε άνοιξε το γραφείο ΟΜΑ. Ετσι ξεκινήσαμε μαζί οι τέσσερις, η Μάντελον – η γυναίκα του Ρεμ που είναι κι αυτή ζωγράφος – και εμείς.

Σας έδιναν χώρο για να εκφράσετε τις δικές σας γνώμες μέσα από τα έργα σας;

Ο Ρεμ και ο Ηλίας είχαν ιδέες με τις οποίες συμμετείχαν σε διαγωνισμούς. Στην αρχή ήταν paper architecture (αρχιτεκτονική του χαρτιού). Εγώ με τη Μάντελον κάναμε τα ζωγραφικά σχέδια. Μοιραζόμασταν τη δουλειά. Μοιραζόμασταν τη δουλειά πολλές φορές στο ίδιο σχέδιο. Το γραφείο ουσιαστικά συντηρήθηκε από τις πωλήσεις αυτών των έργων που κάναμε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης και στο Γκούγκενχαϊμ για αρκετό καιρό. Αργότερα, όταν άρχισε το γραφείο να χτίζει, σταματήσαμε με τη Μάντελον να ζωγραφίζουμε για το ΟΜΑ. Θα ήταν αρνητικό για το γραφείο να ταυτίζεται με την paper architecture. Ηθελαν να αποδιώξουν αυτό το στοιχείο της ουτοπίας. Οπως και έγινε.

Πώς ήταν το κλίμα, δύο ζευγάρια στη ζωή και στην επαγγελματική οδό να συνδημιουργούν σε ένα γραφείο αρχιτεκτονικής που βρέθηκε στην πρωτοπορία της δεκαετίας του 1970;

Στην αρχή ήμασταν όλοι πάρα πολύ καλοί φίλοι. Εγώ με τη Μάντελον εξακολουθούμε να είμαστε φίλες. Ο Ρεμ ήταν πολύ δύσκολος άνθρωπος. Τον ενδιέφερε να κάνει μόνο αυτό που ήθελε εκείνη τη στιγμή. Με τον Ηλία είχαν προβλήματα και στο τέλος διαλύθηκε το γραφείο. Οσο ήμασταν εκεί στο ΟΜΑ, θυμάμαι την ασταμάτητη δουλειά. Ακουγα τα πουλάκια το πρωί όταν ξεκινούσαμε ένα πρότζεκτ, δουλεύαμε όλη νύχτα και τα άκουγα ξανά το επόμενο πρωί και σταματούσαμε το βράδυ για να παραδώσουμε τον διαγωνισμό.

Μετά το ΟΜΑ, σειρά για σας είχε η διδασκαλία στην ΑΑ κάνοντας ένα κοινό μάθημα με τη Μάντελον. Τι ακριβώς διδάσκατε;

Μας ζήτησε η Ζάχα Χαντίντ να τη βοηθήσουμε, γιατί μόλις είχε ξεκινήσει να διδάσκει και δεν είχε ακόμη εμπιστοσύνη στη ζωγραφική της, που έγινε τέλεια στη συνέχεια. Μας ήθελε λοιπόν για να αναλάβουμε τους φοιτητές της, να τους μάθουμε να βάζουν χρώματα στη δουλειά τους. Και πήγε πολύ καλά, γι’ αυτό και ο τότε διευθυντής της σχολής, ο Αλαν Μπογιάρσκι, το πρόσθεσε ως μάθημα. Κι έτσι το Colour Workshop συνεχίστηκε και διδάξαμε περίπου 13 χρόνια. Οι φοιτητές έρχονταν σε εμάς για να μάθουν να μη βλέπουν ένα σχέδιο σαν μαύρες γραμμές επάνω σε άσπρο χαρτί. Να μπορούν να ζωγραφίσουν όλα τα υλικά, γυαλί, μάρμαρο, τούβλο, ξύλο. Δεν ήξεραν πώς να τα αποδώσουν ζωγραφικά και αυτό ήταν καλύτερο στην παρουσίασή τους για το πώς θα φαίνεται το κτίριο. Τα παιδιά περνούσαν ωραία γιατί ήταν το πιο χαλαρό μάθημα της σχολής. Σαν ώρα αναψυχής.

Μετά τα χρόνια της διδασκαλίας αναδύθηκε η δική σας ζωγραφική, μέρος της οποίας παρουσιάζεται σε αυτήν την έκθεση;

Και στη διάρκεια της διδασκαλίας και μέχρι τώρα ζωγραφίζω κάθε μέρα. Οπως λέει ο σύζυγός μου, ο Πίτερ, η ζωγραφική υπάρχει και τα Σαββατοκύριακα. Δεν είναι εύκολο να σταματήσεις, να αφήσεις κάτω το πινέλο σου και να σταματήσεις να σκέφτεσαι τη δουλειά σου.

Πώς προέκυψε ο ποιητικός της τίτλος;

Ο Χαμέντ (ο επιμελητής) όταν ξεκίνησε να ερευνά και να ψάχνει το αρχείο μου βρήκε ανάμεσα σε επιστολές και καρτ ποστάλ μια κάρτα που μας είχε στείλει ο Ρεμ. Σε αυτή την κάρτα εντόπισε αυτή τη φράση του κι έτσι έγινε τίτλος.

Τι είναι λοιπόν αυτό που θυμάστε από το οποιοδήποτε «τότε»;

Είναι γεμάτο συναισθήματα για γεγονότα που συνέβησαν στη ζωή μου και δεν μπορώ να τα ξεχάσω. Είναι ένα «τότε» γεμάτο από ελληνική ατμόσφαιρα, με τα παιδικά μου χρόνια, τους φίλους που δεν τους ξεχνώ, τα γράμματα που κάθε μέρα μού έγραφε η μητέρα μου για να διατηρεί την επικοινωνία μας σε μια εποχή που το τηλέφωνο ήταν τόσο ακριβό.

Η νέα εποχή που αναδύεται μπροστά μας τι σχήμα και χρώμα θα είχε αν τη ζωγραφίζατε;

Το τι μας περιμένει είναι άγριο. Αλλά η πραγματικότητα δεν επηρεάζει καθόλου τη ζωγραφική μου. Η ζωγραφική μου δεν έχει μέσα της ψυχολογία ή φιλοσοφία. Η δουλειά μου είναι σαν παζλ. Ενα σημάδι μπαίνει κάτω και κάθε άλλη γραμμή, χρώμα ή σχήμα πρέπει να βρει την ακριβή θέση του. Δεν μπορεί να μπει πουθενά αλλού. Πρέπει να είναι σαν το παζλ. Ασχολούμαι σαν να έκανα μαθηματικά ή γεωμετρία. Οσο ζωγραφίζω, το μυαλό μου είναι εντελώς πιασμένο με αυτό, ώσπου να τελειώσω και να έχει μπει και το τελευταίο κομμάτι. Μόνο τότε νιώθω ευχαριστημένη. Διαφορετικά, έχω εφιάλτες.

Η ζωγραφική είναι για εσάς εμμονή ή θάλαμος αποσυμπίεσης;

Εμμονή. Βέβαια συνεχίζεις τη ζωή σου κανονικά, αλλά τη στιγμή που είσαι εκεί, είναι αυτό που βλέπεις μπροστά σου.

Σαν ασκητική μέθοδος;

Είναι καλό για την πνευματική σου κατάσταση, γιατί μοιάζει με το να κάνεις διαλογισμό. Αλλά δεν μπορείς να μην κάνεις τίποτα, σε ενοχλεί αν δεν κάνεις. Πρέπει να δώσεις ό,τι παίρνεις από τους άλλους.

Στα χρόνια της ζωής σας στο εξωτερικό, τι ήταν η συντροφιά σας;

Μου αρέσει που βρίσκομαι εδώ. Ακόμα και το κλίμα. Οταν έφτασα από την Ελλάδα, είχε ομίχλη και σχεδόν δεν έβλεπα τίποτα. Είπα στη μητέρα μου ότι εδώ θα ζήσω. Μου αρέσει η ατμόσφαιρα της βροχής, τα σύννεφα, η υγρασία. Ολα τα άσχημα πράγματα.

Η σχέση σας με την Ελλάδα βρίσκεται στο μυαλό ή στην καρδιά σας;

Στα όνειρά μου. Είναι χρώματα, ομορφιά, είναι μπλε ανοιχτό της θάλασσας και του ουρανού, πράσινο των δέντρων και κυρίως το ροζ της δύσης του ηλίου. Βρίσκομαι πάντα σε ένα νησί, στη Μυτιλήνη ή στη Σύρο, και αυτό με επηρεάζει. Αλλά και οι μυρωδιές από το πεύκο, το γιασεμί, τη γλυσίνια. Ακόμη και το σουβλάκι. Κι αυτό μου λείπει. Ολα μου λείπουν, αλλά ως ένα ορισμένο σημείο.