«Οταν θα λάβεις αυτό το γράμμα…»

Στα χρόνια που προηγήθηκαν των κοινωνικών δικτύων και πολύ πριν η τεχνολογία καταστήσει την επικοινωνία τόσο άμεση όσο και τραγικά απρόσωπη, η επιστολή υπήρξε ο κατεξοχήν τρόπος προκειμένου κάποιος να (επι)κοινωνήσει σκέψεις, ιδέες και συναισθήματα. Πρακτική που κράτησε βεβαίως για αιώνες και σφράγισε όχι μόνο τη λογοτεχνική παραγωγή αλλά τον ίδιο τον δυτικό πολιτισμό. Από τις Επιστολές του Παύλου και την Αλληλογραφία των Αγίων Αυγουστίνου και Ιερώνυμου, μέχρι τα Γράμματα από τη φυλακή του Γκράμσι και του Νέλσον Μαντέλα ή το Lettera ad una Professoressa του Don Milani (1967), κείμενο ρηξικέλευθο για μια ριζοσπαστική παιδαγωγική που συνεπήρε στην Ιταλία την τρομερή γενιά της αμφισβήτησης, η συγγραφή μιας επιστολής υπήρξε η πρώτη και αυτονόητη επιλογή, ιδίως όταν η κατάθεση σκέψης έπρεπε να έχει κάτι το εξομολογητικό και ταυτόχρονα αναλυτικό.

Δεν είναι τυχαίο εξάλλου που «το γράμμα» στάθηκε μια δημοφιλής και καθόλου «ελιτίστικη» μορφή επικοινωνίας. Γράμματα έγραφαν απελπισμένοι για να δηλώσουν τον έρωτά τους, αυτόχειρες λίγο πριν προβούν στο απονενοημένο διάβημα, στρατιώτες από το μέτωπο, παιδιά που εγκατέλειπαν το σπίτι τους, μετανάστες στις οικογένειες που άφηναν πίσω, ρομαντικές νέες και νέοι στους γόητες του κινηματογράφου, του ποδοσφαίρου ή της μουσικής. Επιστολή περίμεναν οι ερωτευμένες Marvelettes στο Please, Mr Postman (1961) που τραγούδησαν μεταξύ πολλών άλλων και οι Beatles το 1963 κάνοντάς το τεράστια επιτυχία. «Οταν θα λάβεις αυτό το γράμμα, τότε θα κλάψεις με μαύρο κλάμα» προειδοποιούσαν οι Ζαμπέτας και Μητσάκης περίπου τα ίδια χρόνια.

Η επιστολή είχε πάντα κάτι το προσωπικό και το ανακουφιστικό, κάτι το ανεπιτήδευτα αυθεντικό, ακόμη και αν βασιζόταν σε τυποποιημένους οδηγούς συγγραφής όπως αυτοί που γνώρισαν μεγάλη εκδοτική επιτυχία σε όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα (ιδίως στο δεύτερο μισό του). Η δυνατότητα που παρέχει στον συντάκτη της η επιστολή να αποτυπώσει στο χαρτί τα πιο μύχια συναισθήματά του και μάλιστα πολλαπλώς επεξεργασμένα (αυτό το διαρκές γράψε – σβήσε, που έχει τη δική του σημασία) είναι ακριβώς εκείνο που διαφοροποιεί την επιστολογραφία από κάθε άλλο είδος γραφής. Εξάλλου, γράφοντας μιαν επιστολή, πρωτίστως είσαι εσύ, ο εαυτός σου και οι επιλογές σου. Μπορείς να επιλέξεις το προσωπικό σου στυλ γραφής, το χαρτί στο οποίο θα γράψεις, να συνοδεύσεις το γράμμα σου με πρόχειρα σχέδια, σχόλια, μουντζούρες και, το κυριότερο, στο τέλος μπορείς να (αποφασίσεις να) μη στείλεις την επιστολή. Να τη σχίσεις, να την πετάξεις στο καλάθι των αχρήστων ή να προγραμματίσεις την καταστροφή της όπως συνέβαινε στον Αστυνόμο Σαΐνη. Οι μύστες της επιστολογραφίας γνωρίζουν εξάλλου, ότι οι καλύτερες επιστολές είναι αυτές που ποτέ δεν δόθηκαν. Ή, για την ακρίβεια, αυτές που γράφτηκαν προκειμένου να μη δοθούν ποτέ. Ακριβώς ό,τι συμβαίνει δηλαδή και με τις δέκα επιστολές του Κώστα Θ. Καλφόπουλου.

«Ποπ κουλτούρα»

Φυσικά στην προκειμένη περίπτωση οι επιστολές είναι μια πρόφαση. Μια σύμβαση που επιλέγει ο συντάκτης τους ώστε να απευθυνθεί σε παραλήπτες που είτε έχει γνωρίσει κι έχουν υπάρξει φίλοι του (όπως ο Βασίλης Βασιλικός ή η Κατερίνα Γώγου), είτε έχει «γνωρίσει» μέσα από το έργο τους και την επίδρασή του (Σαββόπουλος, Δομάζος, Γιάννης Μαρής κ.λπ. Αλλά και: Γιάννης Διακογιάννης, Tintin, Ulrike Marie Meinhof, Uwe Johnson και Georges Simenon). Διαπρεπής κοινωνιολόγος και διανοούμενος, με ιδιαίτερη αγάπη στο ποδόσφαιρο, τον Παναθηναϊκό (δυστυχώς), το αστυνομικό μυθιστόρημα και ό,τι γενικώς και κάπως απαξιωτικά στην Ελλάδα αποκαλούμε «ποπ κουλτούρα», ο Κώστας Θ. Καλφόπουλος χρησιμοποιεί την επιστολή ως όχημα προκειμένου να μιλήσει για όλα εκείνα που καθόρισαν τον ίδιο (αλλά και τη γενιά του συνολικά, θα λέγαμε) στα τρικυμιώδη χρόνια της ύστερης μεταπολεμικής περιόδου: την Αριστερά, το ποδόσφαιρο, το αντάρτικο πόλης, τις μουσικές, τα μεγάλα οράματα και τις ακόμη μεγαλύτερες απογοητεύσεις.

Στην περίπτωση αυτή δηλαδή, το προσωπικό βίωμα μεταβάλλεται σε συλλογική εμπειρία και η καταβύθιση στις μνήμες της παιδικής και της νεανικής ηλικίας σε γοητευτικό πανόραμα της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας της χώρας. Γι’ αυτό ακριβώς και άλλωστε ενδιαφέρει. Εμπειρος γραφιάς ο ίδιος, δεν ξεχνά να επιλέξει ένα «ισορροπημένο» δείγμα λαϊκών ηρώων, τέτοιο που χωρίς να υποτιμά την αξία της πολιτικής, να αναδεικνύει επαρκώς τους παραγνωρισμένους πρωταγωνιστές της «ποπ κουλτούρας» και ό,τι σημαντικό οι τελευταίοι πρόσφεραν και εκκρεμεί να αποτελέσει κάποτε αντικείμενο σοβαρής επιστημονικής έρευνας: η πορεία του Παναθηναϊκού προς το Γουέμπλεϊ και οι έξαλλοι πανηγυρισμοί στους δρόμους της Αθήνας (ακριβώς πενήντα χρόνια πριν) ας μην ξεχνάμε ότι αποτέλεσαν μια κομβική στιγμή στην πορεία «επανάκτησης των δρόμων» στα χρόνια της δικτατορίας, ενώ γεγονότα όπως η λαοθάλασσα στον μυθικό γάμο Δομάζου – Μοσχολιού μένει να ιστορικοποιηθούν όπως πράγματι τούς πρέπει.

Αριστερά και Δεξιά

Προείπαμε όμως ότι η ανάδειξη των κρίσιμων για τη διαμόρφωση της κοινωνικής μας αισθητικής και ευαισθησίας λαϊκών ηρώων, αυτών που ο μέγιστος Λουκιανός Κηλαηδόνης είχε αποθεώσει στο πρόσωπο του δικού του Μικρού Ηρωα, του Γιώργου Θαλάσση, σε καμιά περίπτωση δεν απαξιώνει, δεν υποβιβάζει τη σημασία του πολιτικού παράγοντα. Ισως ξενίσει η συνύπαρξη στις σελίδες του βιβλίου της Ούλρικε Μάινχοφ και του Γιάννη Διακογιάννη ή του Χρήστου Τσουτσουβή και του Tintin, ο Καλφόπουλος όμως είναι από τους ελάχιστους στην Ελλάδα που έχουν την ικανότητα να συγκεράσουν ετερόκλητες (φαινομενικά βέβαια) ψηφίδες του παρελθόντος μας αξιοποιώντας σωστά την ιστορικά και κοινωνιολογικά διεισδυτική ματιά του. Κι αυτό γιατί γνωρίζει πως ό,τι η εγχώρια Αριστερά και η ανυπόφορα ηθικολογούσα Δεξιά συχνά απέρριψαν και μάλιστα με εμφατικό τρόπο (το φλίπερ, το ροκ, το ρεμπέτικο, τα κόμικς, το ποδόσφαιρο, τη μόδα, την τηλεόραση, την ελαφρότητα της Eurovision) αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του δημοφιλούς πολιτισμού (μας) και της κοινωνικής (μας) ιστορίας.

Κάποιες φορές μάλιστα και εις πείσμα των ακαδημαϊκών αφ’ υψηλού προσεγγίσεων, εκείνες οι μορφές λαϊκής κουλτούρας και οι πρωταγωνιστές τους κατάφεραν ή είχαν το ένστικτο να αποτυπώσουν με ενάργεια σημαντικές εξελίξεις της συγχρονίας που χωρίς τις δικές τους συμβολές πιθανόν να είχαν περιπέσει προ πολλού στη λήθη. Κάτι που ο Χρήστος Βακαλόπουλος εξάλλου επεσήμαινε έγκαιρα, ήδη από τις αρχές του ογδόντα, όταν τόνιζε ότι χωρίς τα «Λιμάνια» του Βασίλη Τσιτσάνη και την ανεπανάληπτη φωνή της Πόλυς Πάνου λίγα θα γνωρίζαμε για τη μετανάστευση και κυρίως για τα συγκλονιστικά συναισθήματα που αυτή γέννησε… Δουλειές όπως αυτή του Κώστα Θ. Καλφόπουλου λειτουργούν, θα έλεγα, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο διασώζοντας κάτι από ό,τι μπορεί ακόμη να διασωθεί. Δεν είναι λίγο.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ.

Κώστας Θ. Καλφόπουλος
10 ανεπίδοτες επιστολές
Eκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2020, σελ.184
Τιμή 8 ευρώ