Παγίδες και λύσεις για την ιαπωνική ποίηση

Η ανθολογία προέρχεται από έναν μεταφραστή που διακρίνεται για την εκλεκτικότητά του όσον αφορά τους τίτλους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αλλά και τις αποστάσεις που διατηρεί από το «κέντρο» της εκδοτικής παραγωγής (είναι ενδεικτική στο πίσω αυτί του βιβλίου η πρόταση «από το 2011 ζει αποσυνάγωγος στο Παρίσι»). Ο Γιάννης Λειβαδάς έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, έργα των Κέρουακ και Mπίτνικ, Τζον Μπέριμαν, Μπουκόφσκι, Τζον Φάντε, Τόμας Γουλφ (το μνημειώδες «Περί χρόνου και ποταμού»), Μπλεζ Σαντράρ, Γιαν Κοτ (η επίσης σπουδαία «Θεοφαγία»).

Η ιαπωνική ποίηση ανήκε πάντα στο πεδίο της μεταφραστικής μαθητείας του και ο τόμος που παραδίδει η «Μέδουσα» – υπό τον τίτλο «Ανθολογία κλασικής ιαπωνικής ποίησης» – αποτελεί μια εκ νέου παρουσίαση της συλλογής που είχε υπογράψει ήδη το 2002 ο μεταφραστής, την οποία όμως θεωρούσε «αποκηρυγμένη». Η φετινή είναι όντως μία ολοκληρωμένη κατάθεση, μαζί με τα προλεγόμενα και τις κατατοπιστικές σημειώσεις του Γ. Λειβαδά, ειδικά σε ό,τι αφορά την τεχνοτροπία και το «ήθος» που περικλείεται στους πέντε τύπους της ιαπωνικής δημιουργίας: χάικου (τρίστιχο), χάιμπουν (πεζοποίηση), τάνκα (πεντάστιχο ως δωδεκάστιχο λυρικό ποίημα), ρένγκα (αλυσιδωτή ποίηση που αποτέλεσε τη βάση του χάικου), σένριου (σατιρικό ή ανεκδοτολογικό τρίστιχο). Ο ίδιος εντοπίζει και τις παγίδες από τις οποίες κινδύνευσε και κινδυνεύει η γιαπωνέζικη ποίηση κατά τη μεταγραφή της στα ελληνικά: «…την αντιμετώπισή της, πρώτον ως κάτι ανάλογο της δικής μας δημοτικής ποίησης και δεύτερον ως ένα ακόμη λογοτεχνικό είδος για άκαρπη φιλολογική εκμετάλλευση, το οποίο προσεγγίζεται ως νατουραλιστική απόρροια με κριτήρια εξωτισμού». Ειδικά για το χάικου θα επισημάνει και μία ξεχωριστή: «σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να θεωρείται απλώς ένα ποίημα συμπυκνωμένο σε τρεις στίχους».

Αρχής γενομένης με το είδος τάνκα (ο Κακινόμοτο Νο Χιτομάρο έζησε γύρω στο 700) ο Λειβαδάς ανθολογεί ποιήματα από μια περίοδο που φτάνει ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Στα χάικου, εκτός από τον «γεννήτορα» Ματσούο Μπασό (1664 -1694) περιλαμβάνονται, ανάμεσα σε άλλους, οι Γιοσά Μπουσόν, Κομπάγιασι Ισα, Μασάοκα Σίκι, Σόγκι κ.ά. Στο ίδιο τμήμα βρίσκουμε και την αυτοαναφορική πρόζα του Μπασό στο «Τετράδιο σακιδίου», τη μεγαλύτερη ενότητα εντός του τόμου («Μέσα σ’ αυτό το εφήμερο κορμί φτιαγμένο από δεκάδες κόκαλα και εννέα τρύπες κατοικεί ένα πνεύμα, που λόγω έλλεψης κατάλληλου ονόματος θα το ονομάσω ανεμοδαρμένο…»). Ειδική βιογραφική αναφορά, τέλος, ο μεταφραστής κάνει για τον Ριόκαν, που θεωρείται από τους μεγάλους καινοτόμους ποιητές της Ιαπωνίας, και τον περιπλανώμενο ιερέα Σαντόνα Τανέντα, τη μοναδική περίπτωση από τη νεότερη περίοδο (γεννήθηκε το 1882 και πέθανε το 1940).

Κομπάγιασι Ισα

Μέχρι κι εσύ

βιάζεσαι απόψε,

φθινοπωρινό φεγγάρι.

Τι λες; πάμε σαν

την αγριόπαπια

στα σύννεφα;

Σ’ αυτή την κόλαση

απολαμβάνουμε

λουλούδια.

Ματσούο Μπασό, «Τετράδιο σακιδίου»: «Ο κάβος του Ιράγκο απέχει ελάχιστα από το χωριό Χόμπι. Από την περιφέρεια της Ισε, όμως, θα πρέπει κάποιος να διασχίσει μια μεγάλη και δύσκολη απόσταση πλάι στη θάλασσα, που έγινε γνωστή από ένα αρχαίο ποίημα, ή με πλοίο να φτάσει. Εβαλα στην τσέπη κάμποσα λευκά βότσαλα από την παραλία του Ιράγκο, που είναι πασίγνωστα στους παίκτες του Γκο. Πίσω μου, το βορινό ακρωτήριο, το βουνό Χόνε, γνωστό γιατί προσελκύει τα πρώτα γεράκια κάθε χρόνο. Στην προσπάθειά μου να θυμηθώ διάφορα γνωστά ποιήματα για γεράκια, έγραψα:

Τύχη να βλέπω

ένα γεράκι σαν

ατενίζω το Ιράγκο.

Γιάννης Λειβαδάς (μετάφραση)
Ανθολογία κλασικής ιαπωνικής ποίησης
Εκδ. Μέδουσα, 2021, σελ.238
Τιμή 14,84 ευρώ