Η επόμενη ημέρα για Ισραήλ και Ιράν

Δύο χώρες που βρίσκονται σταθερά σε ακήρυχτο πόλεμο, το Ισραήλ και το Ιράν, αποκτούν μέσα σε διάστημα λίγων ημερών νέους ηγέτες – νέους σκληροπυρηνικούς όσο και αδύναμους ηγέτες. Κι αυτό, τη στιγμή που η νέα αμερικανική κυβέρνηση συνεχίζει στη Βιέννη τις έμμεσες διαπραγματεύσεις με την Τεχεράνη για τη διάσωση της πυρηνικής συμφωνίας του 2015. Πόσο δυσοίωνη θα είναι άραγε η συνέχεια;

Ναφτάλι Μπένετ
Θα περιορίσει στο ελάχιστο τις δημόσιες διαφωνίες με τις ΗΠΑ
Λένε πως κατά την ιδιαίτερα σύντομη «και όχι ιδιαίτερα εγκάρδια» συνάντηση που είχε τη Δευτέρα στο πρωθυπουργικό γραφείο με τον διάδοχό του, τον Ναφτάλι Μπένετ (αφού είχε πρώτα αρνηθεί την παραδοσιακή, επίσημη τελετή παράδοσης 0 παραλαβής), ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δεν θέλησε καν να καθίσει. Και πως το μοναδικό θέμα που συζητήθηκε, ήταν το Ιράν. Αυτό θεωρείται άλλωστε, από το ισραηλινό αμυντικό κατεστημένο, ως ο κύριος εχθρός της χώρας, η πιο δύσκολη πρόκληση από όλες – κι ας αποδείχθηκε άλλο το πρώτο τεστ για τη νεόκοπη, οκτακομματική «κυβέρνηση αλλαγής», ο νέος κύκλος βίας που ξέσπασε μεταξύ Χαμάς και Ισραήλ με αφορμή μια πορεία της ισραηλινής Ακροδεξιάς στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ.
Σε ό,τι αφορά το Ιράν, οι θέσεις του εθνικιστή Μπένετ μοιάζουν ταυτόσημες με εκείνες του Νετανιάχου. «Η αναβίωση της πυρηνικής συμφωνίας είναι ένα σφάλμα που θα νομιμοποιήσει ένα από τα βιαιότερα καθεστώτα του κόσμου», δήλωσε στην Κνεσέτ στην Κυριακή, λίγο πριν πάρει η ετερόκλιτη, εύθραυστη κυβέρνηση που κατάφερε να συγκροτήσει ο κεντρώος Γιαΐρ Λαπίντ μετά τις ατελέσφορες εκλογές του Μαρτίου (οριακή) ψήφο εμπιστοσύνης. «Το Ισραήλ δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα και θα διατηρήσει την πλήρη ελευθερία δράσης του», προσέθεσε, ενώ ξεκινούσε στη Βιέννη ο έκτος γύρος συνομιλιών ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και το Ιράν με σκοπό τη διάσωση της συμφωνίας του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης που τορπίλισε η κυβέρνηση Τραμπ και αποτελείωσε κατόπιν το ιρανικό καθεστώς.
Ελάχιστα λεπτά νωρίτερα, ωστόσο, ο Νετανιάχου, που διακηρύττει όπου σταθεί και όπου βρεθεί πως θα ανατρέψει σύντομα αυτή την «επικίνδυνη αριστερή κυβέρνηση», είχε προειδοποιήσει από το ίδιο βήμα πως ο Μπένετ «δεν έχει το διεθνές κύρος, το στάτους ή την τεχνογνωσία» προκειμένου να αντιμετωπίσει το ιρανικό ζήτημα. «Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ πρέπει να μπορεί να πει όχι στον πρόεδρο των ΗΠΑ σε ζητήματα που απειλούν την ύπαρξή μας. Αυτή η κυβέρνηση δεν θέλει και δεν μπορεί να αντιταχθεί στις ΗΠΑ» αποφάνθηκε ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ, θυμίζοντας την ομιλία που είχε απευθύνει ο ίδιος στο Κογκρέσο το 2015 στηλιτεύοντας την πυρηνική συμφωνία – και εξοργίζοντας τότε την κυβέρνηση Ομπάμα.

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. Σύμφωνα με τους «New York Times», ο Μπένετ και ο Λαπίντ, ο οποίος ανέλαβε υπουργός Εξωτερικών, πρόκειται όμως θεωρητικά να παραλάβει την πρωθυπουργική σκυτάλη σε δύο χρόνια, έχουν συμφωνήσει πως το Ισραήλ θα περιορίσει στο ελάχιστο τις δημόσιες διαφωνίες με τις ΗΠΑ, και δεν πρόκειται να υιοθετήσει τη συγκρουσιακή στάση που είχε επί προεδρίας Ομπάμα – ο Λαπίντ έσπευσε μάλιστα να καταγγείλει ως «απρόσεκτη και επικίνδυνη» τη διαχείριση της σχέσης με το αμερικανικό Δημοκρατικό Κόμμα από την κυβέρνηση Νετανιάχου, σημειώνοντας πως «πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο που συνεργαζόμαστε μαζί τους». Ο Μπένετ σκέπτεται μάλιστα να αντικαταστήσει, για τον σκοπό αυτόν, τον Γκιλάντ Αρντάν, νυν πρεσβευτή του Ισραήλ στην Ουάσιγκτον και στενό πολιτικό σύμμαχο του Νετανιάχου, με κάποιον δικό του έμπιστο. Τα δικά του μηνύματα έστειλε και ο Τζο Μπάιντεν, σπεύδοντας αμέσως να συγχαρεί τηλεφωνικά τον νέο πρωθυπουργό του Ισραήλ (μετά την ορκωμοσία του, είχε αφήσει να περάσουν τρεις εβδομάδες έως ότου τηλεφωνήσει στον Νετανιάχου) και διορίζοντας την Τρίτη έναν πεπειραμένο Δημοκρατικό, τον Τόμας Νίντες, πρεσβευτή των ΗΠΑ στο Ισραήλ (πόστο που είχε αφήσει τόσον καιρό κενό).

ΜΙΑ ΑΛΛΑΓΗ. Θα σημάνουν όμως όλα αυτά κάτι περισσότερο από μια αλλαγή ύφους; «Νομίζω πως μια θεμελιώδης αλλαγή είναι δυνατή», λέει ο Ντάνιελ Κούρτσνερ, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στο Ισραήλ (2001-2005) και νυν καθηγητής στο Πρίνστον. «Εχουμε τώρα στο Ισραήλ μια κυβέρνηση όπου ο πρωθυπουργός δεν θεωρεί ότι γνωρίζει καλύτερα από την Ουάσιγκτον τι πρέπει να κάνουν οι ΗΠΑ». Λέγεται μάλιστα πως ο Μπένετ εξετάζει το ενδεχόμενο να προσπαθήσει να επηρεάσει κάποιους όρους της νέας συμφωνίας, μία προσπάθεια που ο Νετανιάχου απέκλειε. «Δεν νομίζω ότι οι Ισραηλινοί θα άρουν την εναντίωσή τους στην πυρηνική συμφωνία», αντιτείνει ο Μάικλ Ντόραν, πρώην αξιωματούχος του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας στην κυβέρνηση Μπους. «Δεν νομίζω πως θα σταματήσουν τις μυστικές επιχειρήσεις τους κατά του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Και αυτό θα δημιουργήσει σημαντικές τριβές ανάμεσα στην Ιερουσαλήμ και την Ουάσιγκτον».

Εμπραΐμ Ραϊσί
«Ο αντίπαλος της διαφθοράς» που υπόσχεται να πολεμήσει τη φτώχεια
«Υποψήφιο χωρίς αντίπαλο»: έτσι αποκαλεί ο ιρανικός μεταρρυθμιστικός Τύπος τον Εμπραΐμ Ραϊσί, κι ας είναι επισήμως ο 60χρονος επικεφαλής της ιρανικής δικαστικής Αρχής ένας από τους συνολικά έξι υποψήφιους στις σημερινές προεδρικές εκλογές στο Ιράν. Γιατί το ιρανικό Συμβούλιο των Φρουρών φρόντισε εκ των προτέρων να προσφέρει σε δίσκο τη νίκη σε αυτόν τον στενό σύμμαχο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, που είχε εξασφαλίσει 38% των ψήφων στις προηγούμενες ιρανικές προεδρικές εκλογές, το 2017. Τότε είχε επανεκλεγεί τελικά ο μετριοπαθής Χασάν Ροχανί – δεν έχει δικαίωμα τρίτης θητείας. Αυτή τη φορά, το Συμβούλιο των Φρουρών απέκλεισε από την κάλπη όλους τους μετριοπαθείς και μεταρρυθμιστές που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τον Ραϊσί. Ενας ακόμα λόγος για τους νέους, μορφωμένους ψηφοφόρους, πρωτίστως στις πόλεις, να απόσχουν από τις σημερινές εκλογές: η συμμετοχή πιθανόν να είναι κάτω από το 40%, η χαμηλότερη μετά την Ισλαμική Επανάσταση.
Από τους συνολικά 600 υποψήφιους, ανάμεσά τους και 40 γυναίκες, το ιρανικό Συμβούλιο ενέκρινε μόλις επτά, όλοι άνδρες, πέντε σκληροπυρηνικούς, έναν μετριοπαθή και έναν μεταρρυθμιστή: ο μεταρρυθμιστής Μοχσέν Μεχραλιζαντέχ αποσύρθηκε προχθές από την κούρσα, απέμεινε λοιπόν μόνο ο Αμπντολνασέρ Χεματί, πρώην κεντρικός τραπεζίτης του Ιράν, για το κοινώς λεγόμενο «ξεκάρφωμα». Εκτός συνταρακτικού απροόπτου, νικητής χάρη στην ψήφο των θρησκευόμενων, φτωχότερων στρωμάτων θα στεφθεί ο υπερσυντηρητικός Εμπραΐμ Ραϊσί, ένας σιίτης κληρικός που παρουσιάζεται ως «ο αντίπαλος της διαφθοράς, της αναποτελεσματικότητας και της αριστοκρατίας» και υπόσχεται να πολεμήσει ανελέητα τη φτώχεια. Αλλωστε η οικονομία, η οποία έχει πληγεί βαριά από τις αμερικανικές κυρώσεις που επανέφερε η κυβέρνηση Τραμπ μετά την αποχώρησή της από τη συμφωνία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, το 2018, είναι για τους Ιρανούς το πιεστικότερο εσωτερικό ζήτημα: συρρικνώθηκε πέρυσι κατά 5%, έχει να εμφανίσει ανάπτυξη από το 2017. Οι τιμές των βασικών αγαθών, όπως το ψωμί και το ρύζι, αυξάνονται καθημερινά, το κρέας έχει φτάσει να κοστίζει το ισοδύναμο των 33 ευρώ το κιλό, όταν ο μέσος μισθός αντιστοιχεί σε περίπου 177 ευρώ.

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Ο νέος πρόεδρος του Ιράν θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανακούφιση της οικονομίας μέσω της πυρηνικής διπλωματίας: η οποιαδήποτε αναβίωση της συμφωνίας του 2015 θα σημάνει και χαλάρωση των αμερικανικών κυρώσεων. Το θέμα, οι έμμεσες διαπραγματεύσεις που διεξάγονται στη Βιέννη μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ, μονοπώλησε το τελευταίο ντιμπέιτ ανάμεσα στους προεδρικούς υποψήφιους. «Τι θα συμβεί αν πέσει η εξουσία στα χέρια των σκληροπυρηνικών;» ρώτησε ευθέως ο μετριοπαθής Χεματί τον Ραϊσί. «Θα υπάρξουν νέες κυρώσεις με μεγαλύτερη διεθνή συναίνεση», πρόσθεσε κατηγορώντας τον Ραϊσί και τους υπόλοιπους σκληροπυρηνικούς ότι δεν επιθυμούν άρση των κυρώσεων γιατί αυτή θα ζημίωνε δυνάμεις εντός του Ιράν (βλ. Φρουρούς της Επανάστασης) που κερδίζουν από αυτές. Αντίθετα, πάντως, με δύο άλλους σκληροπυρηνικούς υποψήφιους που βρήκαν την ευκαιρία να ξιφουλκήσουν κατά των ΗΠΑ, ο Ραϊσί δήλωσε πως θα παραμείνει δεσμευμένος στη συμφωνία του 2015, όπως και σε οποιαδήποτε άλλη κρατική συμφωνία – στην πραγματικότητα, τον απόλυτο λόγο σε αυτά τον έχει ο Χαμενεΐ, που στηρίζει τις διαπραγματεύσεις, και σε κάθε περίπτωση οι ιρανοί αξιωματούχοι ελπίζουν να έχουν ευοδωθεί οι συνομιλίες στη Βιέννη πριν από τον Αύγουστο, οπότε αναλαμβάνει καθήκοντα ο νέος πρόεδρος.

Η ΔΙΑΔΟΧΗ. Οπως και ο Χαμενεΐ, έτσι και ο Ραϊσί κατάγεται από την ιερή πόλη Μασχάντ, στο Βορειοανατολικό Ιράν, το 2016 μάλιστα, τρία χρόνια πριν να τον διορίσει επικεφαλής της δικαστικής Αρχής, ο αγιατολάχ τον διόρισε επικεφαλής του ισχυρού θρησκευτικού ιδρύματος Αστάν Κουντς Ραζαβί, το οποίο διαχειρίζεται τον ναό του ιμάμη Ρεζά, έναν σημαντικό τόπο προσκυνήματος των σιιτών που προσελκύει δισεκατομμύρια ευρώ σε δωρεές. Παρότι φοράει τουρμπάνι, ο Ραϊσί δεν είναι αγιατολάχ αλλά χουτζάτ αλ ισλάμ, χαμηλότερη βαθμίδα στον σιιτικό κλήρο. Είναι όμως και σαγίντ, απόγονος του προφήτη Μωάμεθ, και αυτό του δίνει το δικαίωμα να φορά το μαύρο τουρμπάνι. Οι παλαιότεροι τον θυμούνται ως δικαστή σε μια σειρά πολιτικών δικών το 1988 που κατέληξαν στην εκτέλεση εκατοντάδων φυλακισμένων διαφωνούντων. Οι νεότεροι, εκείνοι που ζητούν ελευθερίες και δημοκρατία, δεν θα προσέλθουν καν, στην πλειονότητά τους, να ψηφίσουν. Εφόσον εκλεγεί, όμως, ο Ραϊσί πιθανόν να διαδεχθεί μελλοντικά τον 82χρονο αγιατολάχ Χαμενεΐ στον ισχυρότερο ιρανικό θώκο.