Σοσιαλισμός με ελεύθερη ατομικότητα

Κανένας μελετητής της λογικής, της πολιτικής οικονομίας, της ηθικής αλλά και των πολιτικών επιστημών δεν μπορεί να αγνοήσει το έργο του άγγλου διανοητή Τζον Στιούαρτ Μιλ, που γεννήθηκε το 1806. Hταν γιος του James Mill, ηγετικού στελέχους του ριζοσπαστικού κινήματος στην Αγγλία, αλλά και στενού συνεργάτη του πατέρα του ωφελιμισμού, Jeremy Bentham. Στην Αυτοβιογραφία του (1873) αναγνωρίζει τη σημαντική συμβολή του πατέρα του στην επιστημονική και κοινωνικο-πολιτική του διαμόρφωση. Μεγάλωσε σαν παιδί – θαύμα. Σε ηλικία τριών ετών ήξερε να διαβάζει και να γράφει. Ο ίδιος του ο πατέρας ήταν και δάσκαλός του, αφού ο μικρός γιος του σκοπίμως δεν πάτησε το πόδι του σε σχολείο. Σε ηλικία οκτώ ετών γνώριζε αρχαία ελληνικά, λατινικά, γαλλικά και γερμανικά. Δεν έμεινε πίσω όμως και όσον αφορά τις γνώσεις του στα μαθηματικά, τη λογική και την πολιτική οικονομία.

Η διανοητική υπερφόρτωση του προκάλεσε σε ηλικία είκοσι ετών βαθιά πνευματική και ψυχική κρίση, κατάθλιψη – περίοδος που κράτησε από το 1826 έως το 1828. Στην προσπάθειά του να απελευθερωθεί από την ασφυξία ήρθε σε επαφή με τη ρομαντική ποίηση του Wordsworth και του Coleridge αλλά και με τις ιδέες του Σαιν Σιμόν και του Auguste Comte. Από το 1823 έως το 1858 εργαζόταν ως γραφέας στη διοίκηση της Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών, ένας οργανισμού όχι και τόσο αθώου και ελάχιστα έως καθόλου φιλελεύθερου, ο οποίος ουσιαστικά ασκούσε τη διακυβέρνηση των βρετανικών κτήσεων στην Ασία. Του προσέφερε όμως τη δυνατότητα να μελετά και να συγγράφει.

Το 1835 έγινε εκδότης του περιοδικού οργάνου του αγγλικού ριζοσπαστικού μεταρρυθμιστικού κινήματος London Review και της επιθεώρησης London and Westminster Review. Το 1851 παντρεύτηκε τη Harriet Taylor, χήρα του πλούσιου εμπόρου John Taylor, με την οποία διατηρούσε πολυετή πνευματική φιλία. Οπως ο ίδιος παραδέχεται στην «Αυτοβιογραφία», η επιρροή της συνέβαλε τα μέγιστα στην ολοκλήρωση του πνευματικού του κόσμου, αλλά και στη στράτευσή του υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών. Προσπάθησε να ασχοληθεί και με την πολιτική, αλλά η καριέρα του δεν ήταν ιδιαίτερα ζηλευτή, παρόλο που το 1865 εξελέγη βουλευτής με την υποστήριξη της ριζοσπαστικής πτέρυγας των Φιλελευθέρων. Εκεί συνηγόρησε υπέρ ενός συμβιβασμού για τα θέματα της Ιρλανδίας, τάχτηκε κατά των αυθαιρεσιών του βρετανού διοικητή στην Τζαμάικα, υπέρ της αναλογικής εκπροσώπησης, της ψήφου των γυναικών και της ψήφου με βάση εκπαιδευτικά και όχι ιδιοκτησιακά κριτήρια, υπέρ του ελέγχου του πολιτικού χρήματος. Στο κοινοβούλιο παρέμεινε μέχρι το 1868, όταν και δεν κατάφερε να επανεκλεγεί. Πέθανε πέντε χρόνια αργότερα.

Ακολούθησε μια όχι μονοσήμαντη πορεία στο πνευματικό του έργο. Αυτό είχε πολλές μεταστροφές ανάλογα και με την επαλήθευση ή διάψευση των υποθέσεών του. Στο πρώτο σημαντικό του έργο με τίτλο Σύστημα Λογικής (1843) συστηματοποιεί τις μεθοδολογικές προϋποθέσεις και τους γενικούς κανόνες των επιστημών. Επικαλούμενος τον Μπέικον χαρακτηρίζει την επιστήμη της Λογικής ως ars artium (τέχνη των τεχνών). Στην πραγματεία Αρχές της πολιτικής οικονομίας (1848) αντικείμενο διαπραγμάτευσης είναι τα όρια της ανάμειξης του κράτους στην οικονομία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σταδιακή αποστασιοποίησή του από αυτό το έργο, όπως αυτή ξεδιπλώνεται ιδιαίτερα στο δοκίμιό Περί Ελευθερίας (1859), στο οποίο αναλύει τη σχέση της ελευθερίας με τον πολιτισμό. Πυλώνας του πολιτισμού είναι οι ελευθερίες της σκέψης και της έκφρασης, οι οποίες αποτελούν και το εφαλτήριο της ολοκληρωμένης ανάπτυξης του ατόμου. Πλέον η νεανική αποδοχή του laisser-faire έχει τόσο αμβλυνθεί, όπου στο Στοχασμοί περί αντιπροσωπευτικής κυβερνήσεως (1861) η «κυριαρχία έχει παραχωρηθεί στο σύνολο της κοινότητας», το δε ξεδίπλωμα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας περνά μέσα από την ανάπτυξη άμεσων συμμετοχικών μορφών δημοκρατίας και εκτείνεται τόσο όσο να συναντήσει τον σοσιαλισμό με ελευθερία. Ο Mill δημοσίευσε το επόμενο μείζον έργο του, τον Ωφελιμισμό, το 1863, σε μια ώριμη πνευματική του στιγμή. Εδώ, αν και ξεκινά ακολουθώντας τον Bentham προσδιορίζοντας την ωφέλεια ή την αρχή της μεγίστης ευτυχίας ως βασική αρχή και θεμέλιο της ηθικής, διαφοροποιείται ουσιαστικά από αυτόν, αφού αξιολογεί τις ηδονές με γνώμονα την κοινωνική τους ανακλαστικότητα και ωφελιμότητα.

Ατομικότητα και
κοινωνική ωφελιμότητα

Σ’ όλη αυτή την πορεία ο ατομικισμός ως κοσμοθεωρητική αφετηρία του σταδιακά αντικαθίσταται από την ελεύθερη ατομικότητα και αυτή συναντάται με την κοινωνική ωφελιμότητα. Καθόλου τυχαία λοιπόν δεν είναι η συνάντησή του με τον σοσιαλισμό. Το παρόν βιβλίο αποτελούν οι σημειώσεις που κρατούσε για το πώς αυτός αντιλαμβανόταν το τι είναι ο σοσιαλισμός. Σημειώσεις που δυστυχώς δεν πρόλαβε να τις μετουσιώσει σε ολοκληρωμένο βιβλίο. Ο,τι δηλαδή συνέβη και με τον Μαρξ, ο οποίος επίσης δεν πρόλαβε να γράψει το βιβλίο για το «Κράτος και την Πολιτική». Ισως τότε να είχαμε γλιτώσει από το Κράτος και Επανάσταση του Λένιν. Ισως.

Ο Mill ξεκινά τις σημειώσεις του, που εκτείνονται σε τέσσερα Κεφάλαια, με μία Εισαγωγή για τους νόμους της ιδιοκτησίας στη Μεγάλη Βρετανία και τη σημασία της Μεταρρυθμιστικής Πράξης για τη διεύρυνση του εκλογικού δικαιώματος το 1867. Ενώ τονίζει τη σημασία της εισδοχής στο κοινοβούλιο όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων δεσμευμένων στους πολιτικούς στόχους των εργατικών τάξεων. Στο δεύτερο κεφάλαιο παραθέτει τις ενστάσεις έναντι της ισχύουσας τάξης πραγμάτων από σοσιαλιστές όπως οι Λουί Μπλανκ, Βίκτορ Προσπέρ Κονσιντεράν, Ρόμπερτ Οουεν, Σαιν Σιμόν και οι φουριεριστές. Ακολουθούν οι δικές τους κριτικές παρατηρήσεις που αφορούν την απόρριψη της θέσης των σοσιαλιστών για χειροτέρευση των συνθηκών ζωής. Γι’ αυτόν παρόλο που εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλη φτώχεια, οι συνθήκες ζωής για τους εργάτες είναι πολύ καλύτερες από το παρελθόν. Αν και συμφωνεί με τους σοσιαλιστές που θεωρούσαν ότι ο ανταγωνισμός μειώνει τους μισθούς, προσθέτει ότι παραβλέπουν πως ταυτοχρόνως μειώνει τις τιμές των προϊόντων. Απορρίπτει επίσης τη θέση των σοσιαλιστών πως ο ανταγωνισμός οδηγεί στα μονοπώλια. Θεωρεί τελικά πως όλα τα τρωτά του συστήματος του ανταγωνισμού (πτωχευτικό δίκαιο υπέρ των δολίως πτωχευσάντων, εμπορικές απάτες) και της ατομικής ιδιοκτησίας μπορούν να αντιμετωπισθούν με αργές μεταρρυθμίσεις και νομοθετικές παρεμβάσεις, αλλά κυρίως μέσα από την ίδρυση συνεταιριστικών ενώσεων.

Στο επόμενο Κεφάλαιο με τίτλο «Οι δυσκολίες του σοσιαλισμού» φαίνεται το γιατί θεωρείται από πολλούς πρόδρομος του φιλελεύθερου σοσιαλισμού. Εδώ διαχωρίζει τους σοσιαλιστές αλλά και τον σοσιαλισμό σε δύο κατηγορίες: αυτή του συνεταιριστικού και αυτή του κρατικά και κεντρικά διευθυνόμενου σοσιαλισμού. Ο πρώτος δεν επιδιώκει μια ριζική και απότομη ανατροπή της ατομικής ιδιοκτησίας σε καθολικό εθνικό επίπεδο. Αυτός εστιάζει σε πειραματικές μορφές συλλογικής ιδιοκτησίας που επιτρέπουν να αποδειχθεί η αποτελεσματικότητά τους ή όχι. Ενώ ο δεύτερος επιδιώκει άμεσα και με τη βία να αντικαταστήσει το παλιό σύστημα με ένα νέο που δεν κρατά τίποτα από τα πλεονεκτήματα του παλιού. Για τον Μιλ όμως «το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Σοσιαλισμού δεν είναι ότι όλα είναι κοινά, αλλά ότι η παραγωγή γίνεται μόνο συλλογικά και ότι τα όργανα παραγωγής είναι κοινά» (σ. 95). Ο σοσιαλισμός του δεν αποκλείει την ιδιωτική ιδιοκτησία των καταναλωτικών αγαθών και το δικαίωμα του καθενός στο μερίδιο που του αναλογεί. Είναι σαφές πως ο συνεταιριστικός σοσιαλισμός είναι αυτός που προκρίνει. Ενας σοσιαλισμός που δεν αποκλείει ακόμη και το κεφάλαιο να παραμείνει ιδιωτικό με την προϋπόθεση της συμμετοχής των εργατών στα κέρδη ή την απόδοση τόκων στους κεφαλαιούχους. Σήμερα αυτά φαντάζουν απλοϊκά, αλλά τότε ήταν πολύ τολμηρές ιδέες. Τον Μιλ τον ενδιέφερε ποια διαχείριση ήταν αποτελεσματικότερη: η κοινή ή η ιδιωτική; Σύμφωνα με αυτόν, η ιδιωτική είχε πολλά μειονεκτήματα αλλά μπορούσε να βελτιωθεί παίρνοντας στοιχεία από την κοινή. Τα μειονεκτήματα όμως της κοινής δεν μπορούσαν να βελτιωθούν με τα πλεονεκτήματα της ιδιωτικής. Στην κοινή έλειπαν τα οικονομικά κίνητρα τόσο για τους διευθυντές όσο και για τους εργάτες για να παράγουν περισσότερο. Και όπου απουσιάζουν τα οικονομικά κίνητρα, εκεί κυριαρχεί η εγωιστική φιλοδοξία που με τη σειρά της οδηγεί στον αγώνα για προσωπική εξουσία. Αναποδογύριζε έτσι όλη την επιχειρηματολογία του επαναστατικού σοσιαλισμού (κομμουνισμού) ως εκφραστή της συλλογικότητας και της αλληλεγγύης. Αυτές οι αξίες ήταν περισσότερο παρούσες στον συνεταιριστικό σοσιαλισμό απ’ ό,τι στον κομμουνισμό. Ενώ δεν ξεχνά να μεμφθεί τη βία και το χάος που σύμφωνα με τους επαναστάτες σοσιαλιστές είναι ο καλύτερος δρόμος για την επικράτησή τους. Το χάος είναι ό,τι χειρότερο, αν κανείς επιδιώκει έναν Νέο Κόσμο. Παρόλο που απορρίπτει ως χιμαιρική τη δυνατότητα μιας κεντρικής διαχείρισης της οικονομίας, δεν αποκλείει όμως τη μελλοντική, σταδιακή και μέσω μεταρρυθμίσεων επικράτηση ενός σοσιαλισμού όπως ο ίδιος τον περιγράφει. Προϋπόθεση όμως ακόμη και γι’ αυτόν είναι η εκπαίδευση των πολιτών, γιατί «ο Κομμουνισμός για να επιτύχει, απαιτεί ένα υψηλό επίπεδο τόσο ηθικής όσο και πνευματικής καλλιέργειας από όλα τα μέλη της κοινότητας…» (σ. 114). Αν δεν συμβαίνει αυτό, μόνο δεινά μπορούν να έρθουν. Ετσι στην περίπτωση Μιλ δεν αρκεί να θυμηθούμε τον Νίκο Πουλαντζά και να πούμε πως γι’ αυτόν «ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει». Εδώ πρέπει να προσθέσουμε και το γεγονός πως γι’ αυτόν σοσιαλισμός χωρίς ελεύθερη ατομικότητα δεν υπάρχει.

Ο Θανάσης Γιαλκέτσης στο Επίμετρο με εξαιρετικό τρόπο περιγράφει τη ζωή και το έργο του Μιλ. Από τις τόσο πολλές σημαντικές στιγμές του έργου που αναδεικνύει ο Γιαλκέτσης θα μείνω στην παρατήρησή του πως ο Μιλ θεωρούσε ρεαλιστές αυτούς τους σοσιαλιστές που ο Μαρξ θεωρούσε ουτοπιστές (ουτοπικός σοσιαλισμός) και ουτοπιστές τους επαναστάτες σοσιαλιστές που ο Μαρξ θεωρούσε ρεαλιστές (επιστημονικός σοσιαλισμός). Ενώ αξίζει και η εκ μέρους του παρατήρηση για την «πρόβλεψη» του Μιλ πως ο αν ο σοσιαλισμός επικρατήσει σε απροετοίμαστους πληθυσμούς, θα καταλήξει σε μεγάλη απογοήτευση. Αξίζει ιδιαίτερης αναφοράς και η επισήμανσή του για το πώς ο Μαρξ αξιολογούσε το έργο του Μιλ. Η μετάφραση της Κατερίνας Σχινά είναι μια ακόμη άψογη δουλειά της. Οι εκδόσεις Διαλέγεσθαι προσφέρουν λίγα βιβλία, αλλά όλα τους διαμάντια.

John Stuart Mill
Κεφάλαια για τον σοσιαλισμό
Μτφ. Κατερίνα Σχινά
Επίμετρο: Θανάσης Γιαλκέτσης
Εκδόσεις Διαλέγεσθαι, 2020, σελ 257
Τιμή 15 ευρώ