Η πάλη ενότητας {LF}και συγκρούσεων

Ο Ξενοφών Κοντιάδης είναι συνταγματολόγος, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου. Είναι συγγραφέας πολλών σημαντικών συνταγματολογικών όσο και έργων ευρύτερου κοινωνικού και πολιτικού χαρακτήρα. Εδώ στέκεται σε μια λιγότερο μελετημένη πλευρά της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Στον θεμελιωτικό ρόλο στη συγκρότηση της σύγχρονης Ελληνικής Πολιτείας που έπαιξαν τα τρία Συντάγματα που ψηφίσθηκαν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Και αναφέρομαι σε λιγότερο μελετημένη πλευρά όσον αφορά όχι τη μεταγενέστερη επιρροή τους στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού κοινωνικού και οικονομικού σχηματισμού – αυτή έχει μελετηθεί σε βάθος -, αλλά στον συνδυασμό της δημιουργίας των Συνταγμάτων του Αγώνα με την πολεμική δράση των επαναστατών. Με επιστημονική μεθοδικότητα αλλά και πνευματική ωριμότητα παρακολουθεί τις κύριες ιδεολογικές αναφορές που ενέπνευσαν αυτά τα τρία Συντάγματα αλλά και τις κοινωνικές διαιρέσεις που διαπερνούσαν εγκάρσια την τότε επαναστατημένη ελληνική κοινωνία και επηρέασαν τόσο τη διατύπωσή τους όσο και την εφαρμογή τους.

Η Επανάσταση τέθηκε σε κίνηση από ποικίλες αιτίες και κοινωνικές ομάδες, οι οποίες δεν ήταν εξίσου πρόθυμες για αυτήν, ούτε είχαν κοινή αντίληψη ως προς την πολιτική οργάνωση του εθνικού κράτους, ούτε τις ίδιες προσωπικές επιδιώξεις και φιλοδοξίες. Ο Κοντιάδης απορρίπτει την ευρέως διαδεδομένη ιδεοληψία περί μη συμμετοχής των προκρίτων και του ανώτερου κλήρου σ’ αυτόν τον αγώνα. Τονίζει όμως πως η αντίληψή τους για τον σχεδιασμό και την κρατική οργάνωση της επόμενης μέρας ήταν διαφορετική απ’ αυτή άλλων κοινωνικών κατηγοριών, στρωμάτων και προσωπικοτήτων που πρωτοστάτησαν σ’ αυτήν. Αναφέρεται στα αλληλοσυγκρουόμενα αλλά και αλληλεπικαλυπτόμενα δίπολα της Επανάστασης: Πρόκριτοι – οπλαρχηγοί, αυτόχθονες – ετερόχθονες, δυτικόφιλοι «εκσυγχρονιστές» και Φαναριώτες – «παραδοσιακοί» ολιγαρχικοί αλλά και στους τοπικούς και περιφερειακούς διαχωρισμούς μεταξύ Πελοποννησίων, Στερεοελλαδιτών και Νησιωτών. Οι τοπικιστικές διενέξεις τέμνονται εγκάρσια με τις υπόλοιπες διαιρέσεις. Η καινοτόμος πλευρά του βιβλίου, ωστόσο, αφορά την ανάλυση των αλληλεξαρτήσεων μεταξύ των διαφορετικών κατηγοριών που ενώ από τη μια γεννούσαν αντιπαλότητες, από την άλλη απαιτούσαν ενότητα. Η διαλεκτική πάλη ενότητας και σύγκρουσης είναι ο καταλληλότερος οδηγός για να προσεγγιστεί η Ιστορία των Τριών Συνταγμάτων του Αγώνα και όχι οι μεταφυσικές κοινοτοπίες περί «της «ομόνοιας» που οδηγεί τους Ελληνες σε θριάμβους και της «διχόνοιας» που τους καταστρέφει. Ο συγγραφέας αναφέρεται και στην απουσία του «λαού» (αγροτικά στρώματα) από την προετοιμασία (Φιλική Εταιρεία) της Επανάστασης όσο και στην ισχνή συμμετοχή του στους πληρεξούσιους των Εθνοσυνελεύσεων. Ο «λαός» όμως, κατ’ αυτόν, ως «μυθικό υποκείμενο» της συνταγματογένεσης είχε συμβολική παρουσία παντού.

Οι επιρροές

Οι ιδεολογικές ορίζουσες αυτών των Συνταγμάτων εντοπίζονται κυρίως στον γαλλικό συνταγματισμό. Αυτές οι ιδεολογικές επιρροές όμως δεν είναι πάντοτε ευθείες. Διαθλώνται μέσα από την ανάγκη διαμόρφωσης του ελληνικού έθνους και τις αντιφάσεις που αυτή γεννά. Ετσι, αν και τα τρία Συντάγματα τροφοδοτήθηκαν από τον γαλλικό συνταγματισμό, δεν τον αντέγραψαν. Οι ιδέες της Γαλλικής και της Αμερικανικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού συγκεράστηκαν με τους σκοπούς ενός αγώνα που ήταν και εθνικός. Η Επανάσταση συνδύασε την εθνική, τη θρησκευτική, την κοινωνική διάσταση με το πνεύμα του Διαφωτισμού αλλά και του Ρομαντισμού. Ολα αυτά διαπέρασαν τα Συντάγματά της, τα οποία χαρακτηρίζουν τη μετάβαση του ελληνικού γεωγραφικού και ιστορικού χώρου στη νεωτερικότητα. Σε τελική ανάλυση «τα Συντάγματα του Αγώνα θεσπίζονται με αναφορά στο ελληνικό έθνος, το οποίο αποτελεί το θεμέλιο για τη συγκρότηση του εθνικού κράτους» (σ. 179).

Δεν παραλείπεται εδώ και η αναφορά στην επιρροή τριών μεγάλων στιγμών του νεοελληνικού Διαφωτισμού: Στην κοσμοπολίτικη συνταγματική αντίληψη του Ρήγα, στις πολιτικές ιδέες της Ελληνικής Νομαρχίας – αγνώστου συγγραφέα -, αλλά και στην επιρροή της Επτανήσου Πολιτείας. Οι αρχικές διαμορφώσεις «τοπικών πολιτευμάτων» αποτέλεσαν τόσο βάση όσο και λόγο αντιπαράθεσης για τη διαμόρφωση των Συνταγμάτων. Η θέσπιση των τοπικών πολιτευμάτων γέννησε και τις αντιθέσεις μεταξύ Μαυροκορδάτου, Υψηλάντη και Κολοκοτρώνη και των υπολοίπων. Τα τοπικά πολιτεύματα κατά τον Κοντιάδη αποτελούσαν «θέσεις μάχης» μπροστά στις Εθνοσυνελεύσεις. Με μια γκραμσιανή διατύπωση θα έλεγα πως αποτελούσαν ένα «πόλεμο θέσεων» απέναντι στον Εμφύλιο «πόλεμο κινήσεων».

Ο συγγραφέας παρακολουθεί στη συνέχεια λεπτομερώς την ανθρωπογεωγραφία των τριών Εθνοσυνελεύσεων: της Α’ στην Επίδαυρο το 1821-1822 (στον πορτοκαλεώνα της Πιάδας), της Β’ στο Αστρος την άνοιξη του 1823 και της Γ’, η οποία ξεκίνησε στις 6 Απριλίου 1826 από την Επιτροπή Συνελεύσεως πάλι στην Πιάδα – Αστρος και μετά από πολλές μετακινήσεις ολοκληρώθηκε στο λεμονοδάσος της Τροιζήνας του Πόρου στις 5 Μαΐου 1827. Οι δυο τελευταίες Συνελεύσεις γίνονται σε συνθήκες εμφυλίου πολέμου και οδηγούν σε δυϊσμό της εξουσίας (δύο Εκτελεστικά, δύο Βουλευτικά, δύο επικεφαλής τους κ.ο.κ.). Παρ’ όλα αυτά σύνθεση προέκυψε μια που όλοι κατανοούσαν τον κίνδυνο κατάρρευσης της Επανάστασης, αλλά και γιατί όλοι καταλάβαιναν πως δεν υπήρχε άλλος δρόμος από τη συγκρότηση μιας ενιαίας εξουσίας. Αυτό βεβαίως δεν εμπόδιζε να υπάρξει αντιπαλότητα μεταξύ του Κυβερνήτη Καποδίστρια και των συντελεστών των Συνταγμάτων, όταν αυτός αποφάσισε να καταργήσει το κατά Αριστόβουλο Μάνεση «τελειότερο» Σύνταγμα της Τροιζήνας. Οσοι όμως συμμετείχαν στην εκπόνηση αυτών των Συνταγμάτων είτε το συνειδητοποιούσαν είτε όχι έθεσαν «τα θεμέλια για την απελευθέρωση του ελληνικού έθνους και για τη συγκρότησή του σε κυρίαρχο κράτος» (σ. 182). Οι συγκρούσεις τους, αν και υπαρκτές και πολύ επικίνδυνες για τον σκοπό της Απελευθέρωσης, αποτελούν πάντα μέρος του πολιτικού παιχνιδιού κάθε συνταγματογένεσης. Πολύ σημαντική κρίνω και την παρατήρηση του συγγραφέα πως η πρώιμη αποδοχή της καθολικής ψηφοφορίας έγινε με γνώμονα τις επιδιώξεις των προκρίτων για έλεγχο των τοπικών κοινωνιών (πελατειακές σχέσεις με άλλα λόγια).

Ο συγγραφέας αφιερώνει το βιβλίο στον Κωστή Παπαγιώργη. Ο σεβασμός του προς αυτόν όμως σε κάποιες στιγμές τον οδηγεί να μη σμιλεύει κριτικά ορισμένες υπεραπλουστευτικές προσεγγίσεις και ακραίους ταξικούς ανταγωγισμούς τού μη επιστήμονα «ιστορικού». Ανεξάρτητα όμως τούτου απόλαυσα το βιβλίο από τη μια και από την άλλη με προβλημάτισε για τη σχέση εκσυγχρονισμού / νεωτερικότητας / δημοκρατίας με την παράδοση / ιεραρχία.

Ξενοφών Κοντιάδης
Η περιπετειώδης ιστορία των Επαναστατικών Συνταγμάτων του 1821
Εκδ. Καστανιώτη, 2021, σελ. 196
Τιμή 16 ευρώ