Η «τρυπωμένη ψυχή» της Μυκόνου

Ανήκω στην ιδιόρρυθμη – κατ’ άλλους αλλόκοτη – κατηγορία ανθρώπων που δεν έχουν επισκεφθεί ποτέ τη Μύκονο, ούτε μπορούν να ψυχανεμιστούν το genius loci μέσα από φωτογραφίες, αφηγήσεις και διηγήματα για την «κανονική» ή την «άλλη» πλευρά της (αν και ποτέ δεν καταφέρνεις να διαχωρίσεις κατά πόσο η «κανονική» σκηνοθετεί την «άλλη»). Ενα τέτοιο έλλειμμα μπορεί να σε στοιχειώσει σε μέρη απρόσμενα, όπως στο αεροδρόμιο του Ντουμπάι, όπου ο ευγενικός ελεγκτής ρώτησε κάποτε την αιτία εισόδου – «Διεθνής Εκθεση Βιβλίου της Σάρτζα» – για να αναφωνήσει στη συνέχεια κοιτάζοντας το διαβατήριο: «Greece. Mykonos!». Λογικά το βλέμμα που αντίκρισε ήταν ενός επισκέπτη που πρέπει να συγκατανεύσει για μία terra incognita, την οποία του υπενθυμίζουν σε μια ξένη χώρα.

Δεν ένιωσα, ωστόσο, καθόλου ανοίκεια όταν έφτασε στο γραφείο ο τρίτος τόμος με τα «Παραμιλητά» του Παναγιώτη Κουσαθανά (εκδ. Ινδικτος, 2020), απόλυτου μελετητή του γενέθλιου τόπου του. Κείμενα, δηλαδή, για τον πολιτισμό και την ιστορία της Μυκόνου όπου η προσωπική αισθηματική αγωγή του συγγραφέα αντανακλά στη συναισθηματική γεωγραφία του νησιού και αντιστρόφως. Θραύσματα όπου η γλώσσα και οι ιδιωματισμοί μιλούν από μόνοι τους – χωρίς διάθεση λογοπαίγνιου. Σπαράγματα μιας προφορικότητας με καταγωγή, πριν η λέξη κακοποιηθεί και το αντίστοιχο ύφος καταλήξει μανιέρα σε πλείστα όσα δείγματα της σύγχρονης πεζογραφίας, όπου η φόρμα σφίγγει το περιεχόμενο σε σημείο ασφυξίας (με άλλα λόγια: εκεί όπου η ντοπιολαλιά είναι και το μόνο μήνυμα). Ο Κουσαθανάς δηλώνει εξαρχής ότι δεν είναι ιστορικός – πώς αλλιώς; -, αλλά «καταγραφέας συλλογικής μνήμης», που περιμαζεύει «όστρακα σπασμένων και διασκορπισμένων αγγείων». Μόνιμος στόχος αυτό που ο ίδιος περιγράφει εύστοχα στον πρόλογο: η «τρυπωμένη ψυχή» της Μυκόνου, αυτή που μονίμως διαφεύγει από καλούπια ή προκάτ ερμηνείες και γι’ αυτό πιθανότατα μοιάζει τόσο δελεαστική για έναν ανυποψίαστο τρίτο παρατηρητή. Μόνιμη έγνοια του το τοπικό ιδίωμα και οι πολιτισμικές αντηχήσεις, όπως στην περίπτωση της Μέλπως Αξιώτη για την οποία επισημαίνει σε μια επιστολή προς τον συγγραφέα Σωτήρη Δημητρίου: «προσεκτικά, μετρημένα, θαυματουργά και κοντραμπατζίδικα κατάφερε να “εξημερώσει” το μυκονιάτικο ιδίωμα και να το κάνει ζάφτι για να διευκολύνει τον αναγνώστη, όχι, βεβαίως, σε βάρος της ποιότητας του λόγου».

Παροιμίες και μαντέματα

Καλύτερη εισαγωγή σ’ αυτόν τον τρίτο τόμο δεν θα μπορούσε να υπάρξει από τις παροιμίες, τους γλωσσοδέτες, τα μαντέματα, τραγούδια και «ναναρίσματα». Εκτός από την τοπική κουλτούρα που διασώζουν, απηχούν και τη γλωσσική γεωμετρία στην οποία βασίζονται. Το «Μην πάρεις δίκιο ορφανού και γης από ποτάμι» μοιάζει με στίχο ξεκομμένο από παραλογή, ενώ πίσω από το επόμενο δίστιχο μπορεί κανείς να φανταστεί τη στιχομυθία δύο φίλων που διαχύθηκε στην προφορική παράδοση σβήνοντας σταδιακά τον πρώτο «ποιητή»: «Την αγαπώ μην τη θωρείς με τα δικά σου μάτια/ πάρ’ τα δικά μου να τη διεις και θα γενείς κομμάτια».

Ανάμεσα στα διαφορετικά κεφάλαια του τόμου ο επίδοξος αναγνώστης θα πρέπει να φανταστεί φωτογραφίες εποχής που συνοδεύουν τη γραφή ή – κυρίως – λειτουργούν ανεξάρτητα. Ανάμεσά τους εκείνη του «συνήθους επισκέπτη» Μ. Καραγάτση στον Γιαλό, μαζί με τον καφενετζή Σπύρο Βούλγαρη. Ή στο κεφάλαιο 2, με τις σημειώσεις για το «Χρηστικό Λεξικό του Ιδιώματος
της Μυκόνου», η φωτογραφία της οικογένειας Καμπάνα στη Σύρο, περίπου το 1908, η οποία κρύβει ένα κλειδί για την εργογραφία και την έρευνα του συγγραφέα: η μικρή Ελένη στο δεξί μέρος της φωτογραφίας είναι η μητέρα του (1906 – 1990). Αλλά και το επόμενο κεφάλαιο ταυτίζεται με τον φόρο τιμής στον γλωσσολόγο και φιλόλογο Σταύρο Μάνεση, που έφυγε από τη ζωή χωρίς να προλάβει τυπωμένο το Ιστορικό Λεξικό του Μυκονιάτικου Ιδιώματος (εκδόθηκε τελικά το 1997 από τον Δήμο Μυκονίων, με τη φροντίδα του γιου του, Νίκου, σε επιμέλεια Τ. Αντύπα).

Η παράδοση των μυκονιάτικων παραμυθιών αναβιώνει στα κεφάλαια 5 – 7 (με ειδική αναφορά στον γάλλο ελληνιστή Λουί Ροσέλ, από τους πρώτους κριτικούς του Καβάφη και του Σεφέρη, ο οποίος κατέγραψε παραμύθια στις αρχές του 20ού αιώνα), τα παλιά παιχνίδια στο κεφάλαιο 8 (καταμετρώνται άνω των 100). Περιέχονται ακόμη κεφάλαια για την παραδοσιακή μουσική (με κείμενα που είχαν δημοσιευτεί στο βιβλιαράκι του εξαιρετικού άλμπουμ «Σαμπούνες μυκονιάτικες», Lyra, 2001), τον ποιητή Θεόδωρο Αντωνίνη (1905 – 1973), τις φωτογραφίες του Robert McCabe. Στο τέλος υπάρχει λεξικό ιδιωματικών όρων.

Υπενθυμίζεται ότι έχουν ήδη κυκλοφορήσει από την «Ινδικτο» οι τόμοι των «Παραμιλητών» Α’ και Β’ το 2002, ο Δ’ το 2018, ο Ζ’ το 2019 και ο ΣΤ’ πέρυσι. Αναμένονται οι τόμοι Ε’ και Η’, με τον πολύτιμο για τους ιστοριοδίφες «Θεματικό βιβλιογραφικό οδηγό για τη Μύκονο».

n Από τη Βιβλιοθήκη Παναγιώτη Κουσαθανά – Δημοτική Στέγη Μελέτης Πολιτισμού και Παράδοσης κυκλοφόρησε πρόσφατα σε φωτοαναστατική επανέκδοση το τομίδιο «Τα Μυκονιάτικα – λαογραφία της Μυκόνου», το οποίο είχε συγγράψει το 1927 ο ιεροδιάκονος Ευάγγελος Ι. Μονογυιός (1890 – 1952). Στην αρχική μάλιστα έκδοση δεν περιλαμβανόταν εικονογράφηση, ενώ τώρα οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο του Π. Κουσαθανά.

Παναγιώτης Κουσαθανάς
Παραμιλητά Γ’
Εκδ. Ινδικτος, 2020, σελ. 688
Τιμή 36 ευρώ