Πολιτική: {LF}ποίηση ή πρόζα;

Μια πολύ γρήγορη και επιδερμική αντίληψη θέλει η πολιτική να είναι «βρώμικη». Οχι ότι δεν είναι πολλές φορές και «βρώμικη», αλλά το κύριο χαρακτηριστικό της είναι πως είναι δύσκολη υπόθεση. Χωρίς εισαγωγικά. Και είναι ακόμη πιο δύσκολη για τους πανεπιστημιακούς, τους διανοουμένους, τους ανθρώπους του πνεύματος. Ο νέος γάλλος συγγραφέας Καντέν Λαφέ είναι πολιτικός και οικονομικός επιστήμονας, απόφοιτος της École Normale Supérieure. Ηταν λογογράφος του Εμανουέλ Μακρόν όταν αυτός ήταν υπουργός Οικονομικών, αλλά και ένα σύντομο διάστημα μετά την εκλογή του στην Προεδρία, οπότε και παραιτήθηκε λόγω πολιτικών διαφωνιών. Εδώ, μεταφέροντας και την εμπειρία του απ’ αυτήν την περίοδο, παραδίδει προειδοποιητικά μαθήματα για όλους όσοι, ενώ έχουν κριτική προδιάθεση, επιμένουν να αναμειγνύονται στην «κουζίνα» της πολιτικής και δεν μένουν απλοί παρατηρητές και κριτές της «μαγειρικής» της. Η τύχη όλων όσοι λοιπόν δεν αρκούνται στον κριτικό λόγο, αλλά αναμειγνύονται με τα «πολιτικά μαγειρέματα», είναι προδιαγεγραμμένη. Οπως συνέβη και με τον «φτασμένο» καθηγητή πανεπιστημίου που δελεάζεται από την πρόταση του προέδρου να αναλάβει το υπουργείο Οικονομικών. Μέσα σε έξι ημέρες τα έχει χάσει όλα. Τη θέση του, την πρώην γυναίκα του, την αυτοπεποίθησή του και την αγάπη του για την πολιτική.

Εδώ το μείζον δεν είναι οι απαντήσεις που δίνει η πλοκή, αλλά οι ερωτήσεις που κρύβονται πίσω απ’ αυτήν. Είναι δυνατόν οι άνθρωποι της κριτικής σκέψης να αφήσουν το υψηλό εγώ τους για ένα ωφελιμιστικό, θεσιθηρικό και ψευδεπίγραφο εμείς, όπως αυτό της πολιτικής; Πόσο μπορεί ένας διανοούμενος να λέει εμείς και να εννοεί την επίσημη γραμμή του κόμματος, όποια και να είναι αυτή; Είναι δυνατόν ένα τέτοιο άτομο να συμβιβάζεται με τους ανέμους των δημοσκοπήσεων και τις πομφόλυγες των επικοινωνιολόγων, όταν όλοι αυτοί ενδιαφέρονται μόνο για το συμφέρον των «πελατών» και όχι των πολιτών; Μέχρι πόσο είναι δυνατόν ένας υπουργός να αγνοεί την κεντρική γραμμή της κυβέρνησης; Είναι μόνο «μακιαβελισμός» η πολιτική ή είναι και κάτι άλλο; (Ζητώ συγγνώμη από τον Μακιαβέλι που ουδεμία σχέση έχει με τον μακιαβελισμό, όπως και ο Μαρξ με τον μαρξισμό). Εχει ηθική η πολιτική; Κι αν έχει, ποια είναι αυτή; Ή, πιο σωστά, είναι δική της αυτή η ηθική ή υπάγεται στην ηθική των προσωπικών συμφερόντων των δρώντων παραγόντων; Αλλά και τι γίνεται με τους συμβούλους των πολιτικών; Πρέπει να τους συμβουλεύουν πάντα ό,τι είναι προς το ιδιωτικό τους συμφέρον, όπως αυτό το εντοπίζουν οι δημοσκοπήσεις, ή πρέπει να τους υπενθυμίζουν πως σ’ αυτόν τον κόσμο υπάρχουν και αξίες τις οποίες καλό είναι να τις τηρούν και όχι μόνο να τις «πουλούν»; Τελευταίο αλλά όχι έσχατο: γίνεται πολιτική χωρίς να εμπλέκονται σ’ αυτήν οι ιδιωτικές στιγμές των ανθρώπων που την «υπηρετούν»;

Υπακοή και επιτήρηση

Ο καθηγητής πανεπιστημίου Μπερανζέ Τερίς από την πρώτη στιγμή της ανάληψης των καθηκόντων του βρίσκεται αντιμέτωπος με όλα αυτά τα ερωτήματα. Από την πρώτη στιγμή «οι άνθρωποι του προέδρου» τού δείχνουν πως το κύριο που απαιτείται απ’ αυτόν είναι η υπακοή. Και γι’ αυτό πρέπει να αποδεχθεί και την επιτήρησή του. Να ξεχάσει την όποια αυτονομία της πανεπιστημιακής θέσης, γιατί εδώ είναι πολιτική, δεν είναι παίξε γέλασε και δεν χωρούν διανοουμενίστικες παραξενιές. Ο γενικός γραμματέας της Προεδρίας Ογκιστέν Β. από την πρώτη στιγμή τού υπενθυμίζει πως «η προεκλογική εκστρατεία χρειάζεται ποίηση, η διακυβέρνηση πρόζα». Οι σύμβουλοί του, ο κλητήρας, ο οδηγός και ο σωματοφύλακάς του δεν είναι δικές του επιλογές, αλλά του γενικού γραμματέα της Προεδρίας. Οι σύμβουλοί του για το μόνο που ενδιαφέρονται είναι να σβήνουν τις προηγούμενες λανθασμένες εισηγήσεις τους. Και ο πρόεδρος δεν είναι Μιτεράν που διέκοπτε το υπουργικό συμβούλιο γιατί έπρεπε να επισκεφτεί κάποιον συγγραφέα. Σ’ αυτό το θέμα ο Μακρόν, μαθητής του Πολ Ρικέρ, μοιάζει στον Μιτεράν. Υπάρχει ακόμη και ο Αντουάν ντε λα Ζ, φυτεμένος από τα πάνω διευθυντής του γραφείου του. Ενα αντιπαθές «προεδρόσκυλο» θα τον ονόμαζα, κατά το κομματόσκυλο. Οταν ο πρόεδρος αποφασίζει να βγάλει τη χώρα από την Ευρωπαϊκή Ενωση, γιατί έτσι θέλουν οι δημοσκοπήσεις (κύριος όλων ο πρόεδρος, δούλος όμως της κοινής γνώμης) και ενώ ο υπουργός υποστηρίζει πως δεν μπορεί να υποστηρίξει μια πρόταση καταστροφική για τη χώρα συναινώντας να γίνουν νεκροθάφτες της χώρας, ο κυνικός Αντουάν τον ρωτά αν θα συναινούσε να γίνουν νεκροθάφτες της κυβέρνησης. Ο υπουργός από την πρώτη στιγμή αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται εντός ενός κύκλου όπου η διατήρηση της εξουσίας τίθεται υπεράνω της ηθικής της ευθύνης, αλλά κι όπου δεν υπάρχει και καμία ηθική της πεποίθησης.

Ο Λαφέ περιγράφει καθεμία από τις έξι μέρες που κατόρθωσε να μείνει ο καθηγητής στην εξουσία. Ενας άνθρωπος που, σύμφωνα με τα λόγια του, όλη του τη ζωή στηλίτευε την πολιτική τάξη για την ανικανότητά της να πει την αλήθεια, αλλά και που συνάμα τον γοήτευε και τον απωθούσε η εξουσία. Τώρα είναι υπουργός που τον καλούν να ταχθεί με το Frexit, αυτός που μια ζωή υπηρετούσε το ιδεώδες της εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Τι θα κάνει;

Τα μόνα συμπαθή πρόσωπα εδώ είναι η πρώην σύζυγός του Χ. Σοφί, με την οποία επικοινωνεί ηλεκτρονικά και που τον είχε εγκαταλείψει, όταν αυτός χειροδίκησε εναντίον της με αφορμή την αποδόμηση από την ίδια του ενδιαφέροντος για το έργο του. Οταν δηλαδή αυτή έθιξε το επιστημονικό εγώ του. Με την ανάληψη των καθηκόντων του θα της ζητήσει να έρθει στο υπουργείο ως σύμβουλος. Αυτή θα απορρίψει κατηγορηματικά την πρόταση. Δεν θα πάψει όμως να του στέλνει τις συμβουλές της, αν και η ίδια δεν συγκινείται από την πολιτική. Ο Λαφέ συνδέει άρρηκτα την πολιτική ζωή του υπουργού με την ιδιωτική ζωή του. Ο πολιτικός είναι και ένας άντρας που λόγω δικής του ευθύνης δεν τον αγαπά πλέον κανείς, ούτε καν το πρόσωπο που ο ίδιος εξακολουθεί να αγαπά. Το δεύτερο συμπαθητικό πρόσωπο είναι η νεαρή και γοητευτική επικοινωνιολόγος και λογογράφος Σαϊρά Σ. Οι γονείς της κατάγονταν από την Αλγερία η μητέρα και το Μαρόκο ο πατέρας και ήταν ενεργοί στα αριστερά αντιρατσιστικά κινήματα. Η Σαϊρά, όταν αυτός ταλαντεύεται αν πρέπει να παραιτηθεί, κάτι που το είχε υποσχεθεί στις πρώτες του δηλώσεις ως υπουργός, φεύγει από κοντά του. Τελικά ο καθηγητής παραιτείται. Ολοι πιστεύουν πως έμεινε πιστός στις θέσεις του. Γελιούνται. Παραιτήθηκε γιατί πέθανε η πρώην σύντροφός του που ήταν βαριά άρρωστη, χωρίς ο ίδιος να το ξέρει. Αυτή την τραγική απώλεια και όχι την κυβίστηση της εξόδου από την Ευρωπαϊκή Ενωση δεν άντεξε και παραιτήθηκε. Αυτό ίσως τον κάνει περισσότερο συμπαθή. Τέσσερα χρόνια μετά, διηγείται την υπουργική του περιπέτεια και τους λόγους παραίτησής του. Νομίζω όμως και πως ο ίδιος γελιέται. Η παραίτησή του οφειλόταν και στις ιδέες του. Παρόλο που δεν το παραδέχεται, παραιτήθηκε και γιατί δεν μπορούσε να υπηρετεί καταστροφικές για τη χώρα του αποφάσεις άλλων. Οσον αφορά την απορία του αναγνώστη γιατί δεν υπάρχουν επώνυμα στο έργο εκτός από αυτό του πανεπιστημιακού υπουργού, μας δίνεται απάντηση. Την τρίτη μέρα της υπουργίας του ο Μπερανζέ Τερίς, έπειτα από συμβουλή της Σαϊρά, αποφασίζει να επισκεφτεί τους συγκεντρωμένους στην Πλατεία Ρεπουμπλίκ που διαδηλώνουν κατά της Ευρώπης. Εκεί όλοι όσοι μιλούν δεν έχουν επώνυμα. «Διότι κάθε μορφή προσωποποίησης απειλούσε να διαφθείρει το κίνημα» (σ. 94). Την τελευταία στιγμή κάνει πίσω και δεν πάει να τους μιλήσει. «Επέστρεψα στο υπουργείο, με την ουρά στα σκέλια», λέει ο ίδιος. Μήπως τελικά όλοι οι άνθρωποι του πνεύματος που ασχολούνται με την πολιτική επιστρέφουν οίκαδε με την ουρά στα σκέλια;

Το βιβλίο έτσι κι αλλιώς διαβάζεται απνευστί, αλλά σ’ αυτό συμβάλλει και η μεταφραστική δεινότητα και πείρα της Κίττυς Ξενάκη και οι γνώσεις που η ίδια έχει από την καταπληκτική δημοσιογραφική της δουλειά πάνω στα περιβάλλοντα που περιγράφονται στο βιβλίο του Λαφέ.

Καντέν Λαφέ
Το οχυρό
Μτφ. Κίττυ Ξενάκη
Πόλις, 2021,
σελ. 253
Τιμή 15 ευρώ