«Ο φόβος γίνεται επιθετικότητα, {LF}αλλά δεν ξορκίζεται»

Επίμονος υποδοχέας και αναδιαμορφωτής ιστοριών από τη «σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα», ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης μας υποδέχεται με την καινούργια του συλλογή διηγημάτων «Προσοχή: Εποχιακή διέλευση βατράχων» (Πατάκης). Σπαράγματα και φανταστικές παρεκτροπές αληθινών γεγονότων, αναδεύονται στη μυθοπλαστική κουζίνα του έμπειρου συγγραφέα. Μικρές στιγμές έντονων συναισθημάτων από τα εφηβικά και νεανικά χρόνια, αναπλάθονται και η τελική εντύπωση είναι ότι μας αφορούν άμεσα. Σκιαγραφούν το γαϊτανάκι των επιθυμιών μας. Στα σκεπασμένα βρίσκεται η αληθινή απουσία του Αλλου και τα ερεθιστικά σήματα μιας ζωής που πάλλεται. Εξάλλου είναι γεγονός πως ο Σκαμπαρδώνης μπορεί να φτιάξει μια ιστορία από μια γκαζόζα, έναν ξαφνικό άνεμο, μερικά σκάγια ή ακόμη από μια ξεχασμένη μοτοσικλέτα. Στην κουβέντα που ακολουθεί, ο συγγραφέας βάζει επί τάπητος θέματα που απασχολούν την καθημερινότητά μας.

Τι μας έμαθε η κρίση του κορωνοϊού; Ποιες αντίρροπες δυνάμεις υπονομεύουν συστηματικά το εντός μας όλο αυτό το διάστημα;

Μας δίδαξε ότι είμαστε ευάλωτοι σαν νεογνά ελάφου. Ευπαθείς, ασθενικοί και στο έλεος. Είμαστε, βεβαίως, και τιτανοτεράστιοι και αλαζόνες και ανεπανάληπτοι, αλλά και απολύτως ασήμαντοι. Η φύση μένει τόσο απαθής αν πεθάνουν ένα εκατομμύριο άνθρωποι απ’ τον ιό, όσο απαθείς είμαστε εμείς όταν τρώμε ένα πιάτο τηγανιτές αθερίνες. Η διαφορά είναι πως ο άνθρωπος είναι μια αθερίνα με υπερεγώ στο μέγεθος του Καναδά. Αρκεί όμως μια κακιά εισπνοή για να μας ξαναφέρει στα μεγέθη και στα κιλά μας. Οδυνηρή συνειδητοποίηση. Είμαστε θεϊκά, αλλά και ανίσχυρα, απαρηγόρητα όντα.

Η άτυπη φυλή των «ψεκασμένων» από πού προέρχεται κοινωνικά και πολιτικά; Εχουμε αντιστοιχίες με το παρελθόν;

Αυτό που λέμε «οι ψεκασμένοι» είναι μια σταθερή, διαχρονική αξία. All time classic. Δεν είναι θέμα πολιτικής προτίμησης – αν και συνήθως φαίνεται να ρέπουν προς κάποιας μορφής λαϊκισμό. Είναι περιπτώσεις που μάλλον εκκινούν από ψυχικές κύστες και εμπλοκές και πάνω εκεί χτίζουν μια λογικοφανή θεωρία που νιώθουν ότι τους παρηγορεί, τους θεραπεύει. Μάλλον είναι ναρκισσιστική στρέβλωση, συχνή και σε πολλούς φανατικούς μιας απόλυτης ιδέας – μπουζουριέρας. Ο Παναγιώτης Κονδύλης έλεγε πως «οι παρωπίδες προσφέρουν ασφαλή προσανατολισμό». Αλλά, όχι, βέβαια, και προορισμό. Κάθε εποχή, δε, βγάζει τις δικές της ταξιανθίες εθελοτυφλίας. Οπως, καθώς λέγεται, κάθε χωριό έχει τον δικό του, συμπαθή ιδιόρρυθμο, αναπόφευκτα. Ισως έτσι αναπνέει καλύτερα και το σύστημα.

Αν κόψουμε νοερά τη σύγχρονη ελληνική ιστορία σε τέσσερις 50άδες, τι έχουμε πάρει μαζί μας και τι έχουμε αφήσει οριστικά πίσω μας;

Μας έσωσε η Ενωμένη Ευρώπη, που είναι σταθερή αναφορά και πυξίδα. Μόνοι μας θα μαλώναμε ακόμα για το αν είχε δίκιο ο Λιν Πιάο, ο Τρότσκι, ή ο Μεταξάς. Λόγω του Εμφυλίου και, μετά, της χούντας, βιώσαμε κάποια πολιτική χρονοκαθυστέρηση. Μας έδερνε ανωριμότητα, άγνοια των παγκόσμιων συνθηκών, ρεβανσισμός, σέπια-ιδεολογίες και παραδοσιακό εμφύλιο μένος. Τώρα, κατά πλειοψηφία, φαίνεται να περνάμε σε μια φάση πραγματιστικής ωρίμανσης. Οχι όλοι, γιατί υπάρχει και ένα ποσοστό που φέρεται σαν παιδάκι που έχασε τη μάνα του στο πανηγύρι και την ψάχνει ακόμα απ’ τα μεγάφωνα.

Ακόμη δεν μπορούμε να ορίσουμε την υλικότητα των κρίσεων και ακούμε όλο και πιο συχνά από συνανθρώπους μας τη λέξη «φόβος», η οποία έχει διάφορα πρόσωπα: ξόρκι, τιμωρία, επίθεση στον ευάλωτο εαυτό. Για εσάς ποια είναι τα συστατικά αυτής της έννοιας;

Υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων που όλη τους η ψυχοδομή έχει βάση τον φόβο. Ολα εκκινούν από εκεί. Αλλά, λίγο-πολύ όλοι φοβόμαστε και γινόμαστε μελό, ειδικά όσο περισσότερο γερνάμε. Τι φοβόμαστε; Τη φθορά, την ασθένεια, τον ακρωτηριασμό, τα ξαφνικά σκεπάρνια της μοίρας. Την ανασφάλεια. Η σταθερότητα είναι κυρίως μια κατασκευή του μυαλού, αλλά στην ουσία δεν υφίσταται αφού ρέει διαρκώς και ανελέητα ο Χρόνος, εντός και εκτός. Σιωπηρά, ή εκκωφαντικά, τα πάντα μεταβάλλονται. Γι’ αυτό οι αρχαίοι Ελληνες προσέφυγαν στη φιλοσοφία, αλλά και στην κωμωδία. Θέλανε απαντήσεις, απομυθοποίηση του φόβου και παρηγορία. Συχνά δε κι ανέκαθεν ο φόβος γίνεται επιθετικότητα για να αυτοξορκιστεί. Αλλά δεν ξορκίζεται γιατί ενυπάρχει αυτογενώς μέσα στη θνητή σάρκα. Πρέπει να συμβιβαζόμαστε μαζί του. Να τον εκλογικεύουμε, δίνοντας περιεχόμενο και μάταιο νόημα στο Μεγάλο Παράλογο. Δεν μπορούμε να ζήσουμε αλλιώς. Τραβάμε, λοιπόν, εμπρός με ειρωνικό ενθουσιασμό και θεήλατη πώρωση.

Το τελευταίο διάστημα παρατηρούμε κυρίως από τα μέσα μαζικής δικτύωσης να σηκώνονται ηθικοί πανικοί επί παντός. Μια δήλωση π.χ., μπορεί να σε κατατάξει στην ομάδα του απόλυτου Κακού ή Καλού. Αυτή η απολυτότητα ενέχει ιεροεξεταστική λειτουργία; Ιδιαίτερα στη γραφή, μπορεί να οδηγήσει σε φράγματα αυτολογοκρισίας ή και ακύρωσης;

Μιλάμε για το ντεκαφεϊνέ κορέκτ. Την ορθοφροσύνη – υποτίθεται. Αυτή, κατά καιρούς, παίρνει διαφορετικές μορφές. Μεταλλάσσεται όπως ο Covid. Κάθε τόσο πάνε να μας επιβάλλουν κάποιο κορέκτ ομάδες φανατισμένων με αραχνιασμένη ηθικολογία και ιδεολογική ξυλόβιδα. Σφιχτοκούραδοι που αποφασίζουν να μας φορέσουν φίμωτρα επιλογής λέξεων. Πώς θα μιλάμε, ποια επίθετα επιτρέπεται να χρησιμοποιούμε. Κάποιος σκυθρωπός ηθικολόγος, κάθε τόσο, βγάζει το ψαλίδι. Ακόμα και μερικοί δικοί μας, εν Ελλάδι, παρότι έχουμε πίσω μας τον Αριστοφάνη, τη Στράτωνος Μούσα Παιδική, τον Πτωχοπρόδρομο, τα δημώδη «Αντρικά Μουνάτα», τον ερωτικό Εμπειρίκο, ή, τον Μποστ. Η γλώσσα είναι ωκεανός, αλλά και παίγνιο. Θάλασσα ατάσθαλη. Ποιος θα μπορέσει να κόψει το καλύτερο κύμα και να το πάρει σπίτι του;

Δουλεύετε άπειρες ώρες στο εργαστήριο της μνήμης. Τι συνιστά για εσάς μνήμη και ποια η υλικότητά της;

Το ψωμοσάκουλο της μνήμης είναι διαρκώς διευρυνόμενων διαστάσεων. Και η μνήμη υπάρχει, εφόσον υπάρχει η γλώσσα. Μνήμη και γλώσσα (ο Λόγος) είναι τα δυο πρωταρχικά συστατικά της ύπαρξης, του προσώπου, αλλιώς γίνεσαι silver alert. Εξαφάνιση ηλικιωμένου. Και η μνήμη δεν είναι μόνο το δικό μου προσωπικό σύνολο των αναμνήσεων, αλλά και ό,τι έχει μείνει στις φραγές της από τις δια βίου εμπειρίες με τους άλλους. Και είναι και η απέραντη μνήμη της πόλης και του έθνους, του Ελληνισμού (κι όχι μόνον) στις άπειρες περιπέτειες κι εκδοχές του. Για να φανεί καθαρότερα, να αναφέρω την προαιώνια ύπαρξη και τις διακυμάνσεις του Ελληνισμού ως μνήμη στο έργο του Καβάφη, του Ελύτη, του Σεφέρη, του Σολωμού, του Ρίτσου, του Εγγονόπουλου, του Κάλβου. Το εγώ μας συναιρείται μέσα σε αυτή τη μακραίωνη εποποιία. Αυτή είναι η Μεγάλη Μνήμη εντός της οποίας κολυμπά και η δική μας προσωπική μνήμη με το μικρό της μαραγκούδικο.

Ο λόγος σας πιάνεται από το παραμικρό. Μια στιγμή τεντώνεται, χορδίζεται και μπορεί να γίνει διήγημα. Από την έκρηξη, στην πύκνωση και το αντίθετο. Ποιες είναι αυτές οι εσωτερικές δυνάμεις που καθιστούν το ελάχιστο να αφηγείται τα ορατά και τα αόρατα;

Το διήγημα είναι έκρηξη επικεντρωμένης διείσδυσης. Και τότε μπορεί ο ψύλλος να γίνει αηδόνι; Αν ναι, τότε κι ο αναγνώστης γίνεται μεγιστάνας του ελάχιστου. Είναι θέμα αποκάλυψης, σαν να σκάει ένα κουκί. Προκύπτει απ’ τον τρόπο που γενικά ο συγγραφέας βλέπει τα πράγματα όταν είναι σε λογοτεχνική διαθεσιμότητα. Κι από την άσκησή του στη θαυμαστική ή στην ειρωνική όραση. Βέβαια προϋποτίθεται η έμπνευση. Είναι συνδυασμός σκοτεινών μηχανισμών που πυροδοτούνται από κάποια ακατανόητη θρυαλλίδα του έξω κόσμου; Τρέχα γύρευε.

Διαθέτετε οξύτατο χιούμορ και εκείνη την α λα Ζακ Τατί παρατήρηση που ανατρέπει και δίνει παράλληλα μια νέα ώθηση στο υποτίθεται συνηθισμένο. Πώς επεξεργάζεστε αυτό τον μηχανισμό;

Είναι η ποίηση και η ειρωνεία του οικείου. Η αποκάλυψη του κρυμμένου προφανούς. Η αντιστροφή του σημαντικού, η δοξολογία του ασήμαντου. Η απαμφίεση του σοβαρού. Η αναζήτηση του άλλου μύθου. Ισως πρόκειται για έμφυτο μηχανισμό, αλλά θέλει και καθημερινή προπόνηση. Είναι βίτσιο, κακεντρέχεια και θάμβος ταυτόχρονα.

Τι σας λείπει περισσότερο σήμερα, κύριε Σκαμπαρδώνη;

Μου λείπουν τα νιάτα, βέβαια. Και η φτώχεια. Ο δυναμικός συνδυασμός τους. Τώρα μου λείπει η Χαλκιδική και τα κάμπινγκ του εβδομήντα. Ο γυμνισμός, οι ένθεες παρέες, τα ντους με λάστιχο.

Η νέα συλλογή διηγημάτων

«Το βλέμμα δίνει φωτοστέφανο στο περιφρονητέο»

Μπορείτε να μας πείτε την καταγωγή του τίτλου στην τελευταία συλλογή διηγημάτων σας;

Ο τίτλος «ΠΡΟΣΟΧΗ: εποχιακή διέλευση βατράχων» είναι μια κανονική ταμπέλα δίπλα στη Εγνατία, λίγο μετά απ’ τη λίμνη του Αγίου Βασιλείου προς Λαγκαδά. Την είδα ερχόμενος από Αλεξανδρούπολη. Σημαίνει πως, προσέξτε, κάθε τόσο περνούν από δω δεκάδες χιλιάδες βάτραχοι, που φεύγουν από τη λίμνη όταν αυτή αποξηραίνεται και μεταναστεύουν αλλού να βρούνε στεκάμενα νερά για να γεννήσουν. Περνούνε χιλιάδες χιλιάδων βάτραχοι, που τους πατούνε τα αυτοκίνητα και γίνονται και αρκετά τροχαία. Εγώ είδα στη φράση αυτή τη θνητότητα, το περαστικό στοιχείο, το επικαιρικό, τη διέλευση και τον χαμό. Αλλά αν η διέλευση επαναλαμβάνεται κάθε τόσο (εποχιακή) τότε έχουμε την αιωνιότητα. Τη διαρκή αναγέννηση. Η επανάληψη της εποχιακής διέλευσης σημαίνει ύπαρξη στο διηνεκές. Επιπλέον, πάντα μου άρεσαν οι βάτραχοι. Είναι τρυφεροί και στοχαστικοί. Τους θαυμάζω.

Στα διηγήματά σας παρατηρείτε μια Ελλάδα, κυρίως μια Θεσσαλονίκη,  σαν μέσα από θραύσματα πολαρόιντ. Μικρές ζωντανές ψηφίδες, ανάμεσα σε ερείπια πλέον. Πώς καταφέραμε να σιδερώσουμε την πληθωρικότητα του παρελθόντως, στη φασόν ζωή του σήμερα;

Ολα είναι θέμα όρασης. Το δικό μας βλέμμα καταξιώνει, μυθοποιεί, νοηματοδοτεί τα πάντα. Δίνει υπεραξία και φωτοστέφανο στο περιφρονητέο, ή μετατρέπει κάτι επικό σε περίτριμμα. Η δικιά μας βούληση μεταστοιχειώνει τα υπαρκτά σε υπερούσια, ή σε πλήρως αδιάφορα. Τα εκμηδενίζει από άποψη περιεχομένου, ή τα λαμπρύνει, τα δοξολογεί. Η σημασία, η ποιότητα, το παρόν, το παρελθόν, το τώρα και το εκεί, είναι σχετικά μεγέθη, πτυσσόμενα. Πρόκειται για βασικό στοιχείο της μαγείας της λογοτεχνίας. Ας το πούμε «μεταχάλκευση».

Στη γραφή όπως στη δική σας πόσο σημαντικό είναι το βίωμα; Και αυτό πώς με τη σειρά του μετουσιώνεται σε λόγο, που δεν αφορά μόνο τη δική σας βιογραφική διαδρομή, αλλά τελικά πολλούς από εμάς;

Το βίωμα είναι το δικό μου βίωμα, αλλά και δι’ εμού των άλλων. Γι’ αυτό η μετουσίωση αφορά και τους τρίτους. Επίσης ισχυρό βίωμα είναι η φαντασία και η επινόηση. Και η σκέψη είναι βίωμα, η ονειροπόληση μιας ανύπαρκτης εκδοχής. Μήπως η απουσία του αγαπημένου Αλλου, δεν είναι ισχυρό βίωμα παρότι εκείνος λείπει; Η απώλεια είναι βίωμα πιο δυνατό απ’ το έχειν. Πρόκειται για μεγάλο θέμα – οπότε απαντώ λειψά.

Γιώργος Σκαμπαρδώνης
Προσοχή: Εποχιακή διέλευση βατράχων
Εκδ. Πατάκη, σελ. 240
Τιμή 13,30 ευρώ