Η «κατασκευή» {LF}ενός θεού το 300 π.Χ.

Η Γένεση της λατρείας του Σάραπη είναι ένα κομψό, καλογραμμένο και προσιτό στον μέσο αναγνώστη βιβλίο, παρά την εμβρίθεια και την άριστη επιστημονική συγκρότηση που το διακρίνει. Επιπλέον, είναι ιδιαίτερα καλοδεχούμενο σε μια εποχή σαν τη σημερινή, που χαρακτηρίζεται από ζωηρό ενδιαφέρον για τα λατρευτικά δρώμενα εξωτικών παραδόσεων, σύγχρονων και αλλοτινών. Πρόκειται για τη συντετμημένη και ενημερωμένη εκδοχή του πρώτου μέρους μιας εντυπωσιακά πρωτότυπης διδακτορικής διατριβής, η οποία υποστηρίχτηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 2011. Το θέμα της ήταν η κατασκευή και διάδοση, μεσ’ από μια σειρά μεταλλάξεων, της λατρείας του Σάραπη στην ελληνορωμαϊκή οικουμένη σε μια πορεία οκτώ αιώνων.

Σε σύγκριση με τον πρόγονό της, η παρούσα σύνθεση έχει περιορισμένο χρονικό εύρος, διακρίνεται όμως για το βάθος στο οποίο καταδύεται η συγγραφέας για να θεμελιώσει ένα οικοδόμημα ανάλογο προς την εμβέλεια και τη διάρκεια μιας λατρείας με οικουμενικό πρόσημο. Διαρθρωμένη σε τρία κεφάλαια, η ιστορική ανάλυση και ερμηνεία μιας σειράς μυθικών κατασκευών λειτουργεί ως η ιδανική εισαγωγή στα θρησκευτικά δρώμενα του πτολεμαϊκού βασιλείου κατά τον πρώτο αιώνα της ύπαρξής του. Το πρώτο κεφάλαιο δομείται γύρω από την επιδημίαν – δηλαδή την άφιξη – του Σάραπη στο εργοτάξιο που ήταν η Αλεξάνδρεια του 300 π.Χ., ενός θεού με αμφίσημη καταγωγή και ταυτότητα. Το ενδιαφέρον στην περίπτωση του Σάραπη είναι ότι κάνει το ιστορικό του ντεμπούτο ως άγνωστος θεός και όχι, όπως συνήθως συμβαίνει στην αυγή των ελληνιστικών χρόνων, ως μέλος ενός παραδοσιακού πανθέου που μετασχηματίζεται ή συμφύρεται με κάποιαν άλλη θεότητα για να ανταποκριθεί στις ανάγκες της νέας εποχής. Ο Σάραπης είναι ένας νέος θεός, ένα υπερφυσικό ον χωρίς μυθικό παρελθόν και ιστορική πολιτεία. Ο ιδρυτικός του μύθος ανήκει στην εποχή που τον δημιούργησε, και το βιβλίο θέτει αριστουργηματικά επί σκηνής τούς μαιευτήρες που παραστάθηκαν στη γέννησή του μαζί με τις μεθόδους στις οποίες κατέφυγαν για να προικίσουν το νεογνό με τις χάρες που θα του εξασφάλιζαν διαχρονική επιτυχία σε παγκόσμια κλίμακα.

Το πλέγμα των ιδρυτικών αφηγήσεων συγκροτείται γύρω από τρεις αντιφατικούς τόπους προέλευσης του θεού, με αντίστοιχες μυθικές εκδοχές: την ποντιακή Σινώπη, τη συριακή Σελεύκεια ή/και τη Βαβυλώνα και τη Μέμφιδα. Ξεκινώντας από το αξίωμα ότι «η θεώρηση της λατρείας ως κατασκευής αντιβαίνει στην αρχαία νοοτροπία», η συγγραφέας επιλέγει την Αλεξάνδρεια ως κέντρο πρόσληψης του καταγωγικού μύθου του πολιούχου της, και από αυτή τη θέση εστιάζει την προσοχή της στα σημεία τομής των αφηγηματικών κύκλων, τους οποίους ξετυλίγει με φόντο την αιγυπτιακή προϊστορία του πτολεμαϊκού βασιλείου, αλλά και τα πορίσματα της αρχαιολογικής έρευνας. Το γεγονός ότι η Φάσσα διαθέτει φιλολογική κατάρτιση ικανή να την ταξιδέψει πέρα από τις δύο κλασικές γλώσσες της μεσογειακής αρχαιότητας, αλλά και ξεχωριστή οικειότητα με τις «ψυχρές πηγές», όπως είναι η επιγραφική και η νομισματική, εξασφαλίζει στη ματιά της μια σφαιρική λήψη του γενικότερου τοπίου. Καθώς ακολουθούμε το νήμα που μας τείνει έχουμε την αίσθηση ότι συμμετέχουμε στην ιχνηλάτηση ενός εκ πρώτης όψεως άλυτου μυστηρίου, ώσπου η συλλογιστική του υποκεφαλαίου Μεταφραστικές αμφισημίες προσπορίζει τη λύση στο πρόβλημα της αφετηρίας από την οποία ξεκίνησε ο θεός για να κατακτήσει την Αλεξάνδρεια και, στη συνέχεια, την οικουμένη.

Η οδός των ονείρων

Για την πρώτη του επιφάνεια ο Σάραπης διαλέγει, σε όλες τις εκδοχές που έχουν φτάσει ως εμάς, την οδό των ονείρων και τον προστακτικό λόγο, δύο διαύλους που θα αποτελέσουν τις σταθερές της επικοινωνίας του θεού με τους λάτρεις του. Είτε εμφανίζεται στον Αλέξανδρο ή σε κάποιον από τους τρεις πρώτους Πτολεμαίους, ο συσχετισμός ανάμεσα στον εμβληματικό θεό της Αλεξάνδρειας και την πτολεμαϊκή βασιλική εξουσία είναι αναμφίλεκτος. Εχοντας υφαρπάσει και ιδιοποιηθεί τη σορό του Αλέξανδρου, οι Πτολεμαίοι «διέθεταν όχι μόνο το κίνητρο, αλλά και τα μέσα ώστε να διαχειριστούν ιδεολογικά την εικόνα του», κατά την κατασκευή της δικής τους δυναστικής μυθολογίας και λατρείας. Σε αυτή τη θεματική είναι αφιερωμένο το τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου.

Στο δεύτερο κεφάλαιο δεσπόζει η μορφή του γενάρχη του βασιλικού οίκου των Πτολεμαίων. Ως άνθρωπος της θεωρίας και της πράξης, ο πολυτάλαντος Πτολεμαίος Σωτήρ ήταν επιδέξιος αντιλήπτωρ και χειριστής πολιτισμικών παραδόσεων και συμβόλων. Ετσι, στη Μέμφιδα, εγκαινίασε μια πολιτική σεβασμού και οικονομικής στήριξης προς το ιερατείο, η οποία του εξασφάλισε τη συναίνεση των ισχυρών αριστοκρατικών γενών της Κάτω Αιγύπτου (σε αντίθεση με την εν γένει αντιπτολεμαϊκή στάση που θα ανέπτυσσαν οι ιερείς των Θηβών). Από την περιοχή του Δέλτα προερχόταν και ο ιερέας του Θωθ (του Τρισμέγιστου Ερμή των Ελλήνων), Μανέθων, η συμβολή του οποίου στη διαμόρφωση της ταυτότητας και της λατρείας του Σάραπη υπήρξε καίρια. Ο Μανέθων, ο οποίος έζησε στην αυλή των δύο πρώτων Πτολεμαίων ως σύμβουλος περί τα πολιτιστικά, συνέθεσε στα ελληνικά έργα σχετικά με την αιγυπτιακή θεολογία και ιστορία σε μια προσπάθεια να αντιστρέψει την ελληνοκεντρική πρόσληψη της Αιγύπτου, που από τον 6ο π.Χ. αιώνα καλλιεργείτο συστηματικά από την άλλη μεριά της Μεσογείου. Συνεργάτης του στην εδραίωση της μορφής του Σάραπη στη συνείδηση Ελλήνων και Αιγυπτίων ήταν ένας ακόμη «άνθρωπος του νέου κόσμου», ο εξηγητής των ελευσινίων μυστηρίων Τιμόθεος, σε πρωτοβουλία του οποίου οφείλουμε να αποδώσουμε τη δημιουργία προαστίου με το τοπωνύμιο Ελευσίς στα περίχωρα της Αλεξάνδρειας. Ο Ευμολπίδης ειδήμων των μυστηρίων της Δήμητρας και της Κόρης συνεισέφερε στη θεολογία τής υπό κατασκευήν πίστης τον χθόνιο χαρακτήρα του Σάραπη με την ταύτισή του με τον Πλούτωνα, ενώ, σε αγαστή συνεργασία με τον Μανέθωνα, προίκισε τον υβριδικό θεό με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του· την ίδια εποχή, ένας ακόμη Αθηναίος του πτολεμαϊκού περιβάλλοντος, ο γλύπτης Βρύαξης, ανέλαβε να μεταφράσει τη σύλληψη των θρησκευτικών αυθεντιών στον γνωστό μας εικαστικό τύπο του Σάραπη.

Η σημαντικότερη όμως μορφή στη διαμόρφωση του αθηναϊκής έμπνευσης πολιτιστικού τοπίου της Αλεξάνδρειας υπήρξε ο πρώτος των φίλων του Σωτήρα. Ο Δημήτριος Φαληρέας, που θεραπεύτηκε από τύφλωση χάρη στη θαυματουργή επέμβαση του Σάραπη, συνέθεσε δημοφιλείς ευχαριστήριους παιάνες καθώς και πέντε βιβλία, μεσ’ από τα οποία κοινοποιούσε τις ονειρικές θεραπείες που του είχε συστήσει ο θεός. Η σύμπραξη της τετράδας Μανέθων, Τιμόθεος, Βρύαξης και Φαληρέας υπήρξε καταλυτική για την ίδρυση της λατρείας του Σάραπη, την οποία η Φάσσα τοποθετεί, ύστερα από την κριτική συνεξέταση «των πηγών που μπορούν να χρονολογηθούν με ασφάλεια», στη βασιλεία του Πτολεμαίου Α’.

Θεός μέγιστος, επιφανής, υπήκοος και σωτήρ, ο Σάραπης εκφράζει την πτολεμαϊκή εκδοχή της πανάρχαιας ισιακής λατρείας. Υιοθετώντας τις σημαντικές ποιότητες του Οσιρη, με κυριότερη την προστασία του βασιλικού θεσμού, ο ελληνόφωνος θεός εκτοπίζει από το πλευρό της Ισιδας τον μυθικό αδελφό και σύζυγο. Το ανανεωμένο ζεύγος, που αποτελεί όχημα για τη δυναστική λατρεία των Πτολεμαίων, σύντομα θα αφήσει πίσω τις αιγυπτιακές του συνδηλώσεις, για να αναπτύξει, στην πορεία για την κατάκτηση της οικουμένης, μια μονοθεϊστικού τύπου θεολογία. Αλλά αυτό είναι το θέμα ενός άλλου βιβλίου, το οποίο μοιάζει να μας υπόσχεται ο Επίλογος. Για την ώρα, το μόνο που μπορούμε να ευχηθούμε για το γοητευτικό βιβλίο, που απευθύνεται στο ίδιο μέτρο στον ειδικό και στο πλατύ κοινό, είναι να διευκολύνει και τις δύο κατηγορίες αναγνωστών, εντάσσοντας σε μια 2η έκδοση ένα ευρετήριο προσώπων και πραγμάτων και ένα ένθετο με την εικονογράφηση των εμβληματικών εικαστικών και νομισματικών τύπων που σχολιάζονται στο κείμενο, ώστε να δέσει ο λόγος με την εικόνα.

Ελένη Φάσσα
Η γένεση
μιας λατρείας
ο Σάραπις και
οι Πτολεμαίοι
στην Αλεξάνδρεια
του 3ου αιώνα π.Χ.
Βιβλιοπωλείον
της Εστίας 2021, σελ. 224
Τιμή 15 ευρώ