Εργα τέχνης: πόλεμος με άλλα μέσα

Υπήρξαν οι αγαπημένοι «όμηροι» του Ναπολέοντα Βοναπάρτη: κορυφαία έργα τέχνης για τα οποία ήταν περήφανη κάθε πόλη που κατακτούσε και τα οποία λεηλατούνταν από τις στρατιωτικές του δυνάμεις ασχέτως αν επρόκειτο για κορυφαίες δημιουργίες της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής ή αριστουργήματα της Αναγέννησης. Για τον υψηλής στρατηγικής ευφυΐας ηγέτη η αρπαγή των θησαυρών που αποτελούσαν την πολιτιστική κληρονομιά των ηττημένων δεν ήταν παρά μία ακόμα κίνηση τακτικής. Διότι δεν τον ενδιέφερε απλώς να νικήσει τους αντιπάλους του αλλά και να τους αποκαρδιώσει. Και η στέρηση των έργων τέχνης που αποτελούσαν σύμβολα της εθνικής τους υπερηφάνειας χτυπούσε ακριβώς στο κέντρο του συγκεκριμένου στόχου. Με τον τρόπο αυτόν έδωσε και μιαν άλλη διάσταση στις νίκες του στο πεδίο της μάχης υποστηρίζοντας παράλληλα την εικόνα της Γαλλίας ως μιας υπερδύναμης που βασίζεται στις αρχές του Διαφωτισμού. Επιπλέον η χώρα του είχε αποκτήσει ένα νέο μουσείο – το Λούβρο – και έπρεπε με κάποιον τρόπο να γεμίσει τις αχανείς αίθουσές του. Και ο Ναπολέων δεν δίστασε να καλύψει τις ανάγκες αυτές με λάφυρα πολέμου υπό τις οδηγίες μιας ειδικής επιτροπής αποτελούμενης από ζωγράφους, γλύπτες, βοτανολόγους και μαθηματικούς μεταξύ άλλων, οι οποίοι τού υποδείκνυαν ποιους θησαυρούς θα έπρεπε να αφαιρέσει από κάθε πόλη που κατακτούσε. Οταν το καλοκαίρι του 1796 ο Ναπολέων εισέβαλε στο παπικό κράτος, στη λίστα των απαιτήσεών του ήταν καταγεγραμμένα 100 έργα τέχνης, η αφρόκρεμα των παπικών συλλογών.

Ενα από τα γνωστότερα «κλοπιμαία» του μετέπειτα αυτοκράτορα της Γαλλίας είναι «Ο Γάμος της Κανά» του Πάολο Βερονέζε, μια εκπληκτική ζωγραφική σύνθεση στην οποία απεικονίζονται 130 μορφές και η οποία κοσμούσε την τράπεζα της μονής του Σαν Τζόρτζιο Ματζόρε στη Βενετία επί 235 χρόνια. Μέχρι τη στιγμή που ο Ναπολέων αποφάσισε να αποσπάσει το έργο τεμαχίζοντάς το ώστε να είναι ευκολότερη η μεταφορά του στο Παρίσι. Η διαδρομή αυτού του κορυφαίου έργου της Σχολής της Βενετίας από τον τόπο που γεννήθηκε έως την «καταδίκη» του – να ζει απέναντι και κατά συνέπεια στη σκιά του πλέον δημοφιλούς εκθέματος του Λούβρου, τη «Μόνα Λίζα» του Λεονάρντο ντα Βίντσι – θα μπορούσε να πει κάποιος ότι πραγματεύεται σε πρώτη ανάγνωση το πλέον πρόσφατο βιβλίο της Σίνθια Σάλτζμαν «Λεηλασία: Η κλοπή του “Γάμου της Κανά” του Βερονέζε από τον Ναπολέοντα». Σε μια δεύτερη, πιο προσεκτική ανάγνωση ωστόσο, αποκαλύπτεται ότι η ιστορία του «Γάμου της Κανά» δεν αποτελεί παρά την αφορμή ώστε η συγγραφέας να παρουσιάσει την έρευνά της σχετικά με τη λεηλασία έργων τέχνης ως στρατηγική πολέμου του Ναπολέοντα αναλύοντας τα φιλοσοφικά και εθνικιστικά θεμέλια της καλλιτεχνικής κλεπτομανίας, χτίζοντας παράλληλα μια αφήγηση στην οποία η τέχνη, η στρατιωτική λογική και η Ιστορία εμπλέκονται για να αναδείξουν τον ρόλο της πρώτης ως έναν ισχυρό παράγοντα ελέγχου τόσο της λογικής όσο και του συναισθήματος νικητή και ηττημένου.

ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ. Βασισμένη σε μεγάλο βαθμό στις πρωτογενείς πηγές, η συγγραφέας – της οποίας το έργο είναι εστιασμένο κυρίως στην τέχνη του 19ου αιώνα και στη σφαιρική της αντιμετώπιση μέσω των οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών και κοινωνικών παραμέτρων κάθε περιόδου – εκθέτει την εθνικιστική προπαγάνδα της Γαλλίας που υιοθέτησε δήθεν την ισότητα και με πρόσχημα τις αρχές του Διαφωτισμού περί πρόσβασης όλων στα έργα τέχνης -απελευθερώνοντάς τα από τον παπικό σκοταδισμό της Ρώμης και την παρακμιακή ολιγαρχία της Βενετίας – νομιμοποίησε τη λεηλασία αναδεικνύοντας παράλληλα πως ο Ναπολέων εργαλειοποίησε δημοφιλή έργα τέχνης για να διατρανώσει τη δύναμή του.

Η Σάλτζμαν, αν και δεν καταδικάζει πλήρως το Λούβρο, δεν είναι πρόθυμη να δεχθεί ως νομιμοποίηση των λεηλασιών, που έχουν ως αποτέλεσμα τα λάφυρα-εκθέματά του, τις αρχές του Διαφωτισμού. Και επιδιώκει να υπενθυμίσει στους επισκέπτες του πλέον δημοφιλούς μουσείου στον κόσμο ότι είναι αποτέλεσμα της κληρονομιάς των πολέμων και των κλοπών που τους ακολουθούν, προσθέτοντας ακόμα μία φωνή στις ολοένα και πιο δυνατές που θέτουν τα μεγάλα μουσεία παγκοσμίως υπόλογα για τον τρόπο διαμόρφωσης των συλλογών τους.