Το Μουσείο και οι «Βάρβαροι»…

«Και τώρα τι θα γενούμε χωρίς Βαρβάρους;

Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις»

Δεν ήταν ούτε είναι το μοναδικό ανοιχτό μέτωπο στον χώρο του σύγχρονου πολιτισμού. Ηταν όμως μια μόνιμη, διαχρονική, πληγή, μια εστία αντιπαράθεσης και σύγκρουσης, ένα αγκάθι για τον θεατρικό κόσμο. Το ερώτημα «Τι θα γίνει με το Θεατρικό Μουσείο;» ερχόταν κάθε φορά ως επωδός. Είτε επί της ουσίας είτε ακόμα και για λόγους συμβολικούς ή εντυπώσεων, όσο το ζήτημα παρέμενε άλυτο, τόσο επέτρεπε σχόλια και επικρίσεις. Σαν ένα σταθερό σημείο αναφοράς που υπογράμμιζε την αδιαφορία του κράτους και μαζί τη στάση του ΥΠΠΟΑ απέναντι στην τέχνη του θεάτρου, μια τέχνη που γεννήθηκε εδώ, στη χώρα μας.

Τις τελευταίες δεκαετίες, ένας ολόκληρος κόσμος καταγεγραμμένης ιστορίας μέσα από το πλούσιο αρχείο που βρίσκεται στην κατοχή του ήταν διαρκώς σε κίνδυνο. Βιβλία και σπάνιες εκδόσεις που χρονολογούνται από τον 18ο αιώνα, προγράμματα, αντικείμενα, ντοκουμέντα, υλικό από σκηνικά και κοστούμια, φωτογραφίες, μεταφράσεις, υλικό για να στηθούν «καμαρίνια». Αλλά και ένα ψηφιοποιημένο αρχείο με μια πλούσια βάση δεδομένων και οπτικοακουστικό υλικό: όλα, στοιχεία και τεκμήρια που διατρέχουν με τον δικό τους τρόπο την ιστορική διαδρομή μιας τέχνης «ζωντανής» και εφήμερης και αποτελούν στοιχεία της ελληνικής ταυτότητας, κινδύνευαν.

Ο χώρος, δανεικός από τον Δήμο Αθηναίων, στο ισόγειο του Πνευματικού του Κέντρου, με την είσοδο από την οδό Ακαδημίας, έμοιαζε, κατά καιρούς τουλάχιστον, αφημένος στο έλεος κάθε απρόσκλητου επισκέπτη. Αλλοτε έμπαιναν τα νερά από τις βροχές, άλλοτε οι γάτες του γύρω πάρκου κι άλλοτε τα ποντίκια… Οι απορίες για τη μη ανεύρεση λύσης έφτασαν, μέσα στα χρόνια, σε ένα σχεδόν αίτημα – απαίτηση, με τα χρέη να πολλαπλασιάζονται και μαζί τα κάθε λογής προβλήματα.

Χωρίς τακτικό προϋπολογισμό («το Μουσείο δεν έχει κωδικό» ήταν η μόνιμη φράση – δικαιολογία των υπευθύνων), το Κέντρο Μελέτης και Ερευνας Ελληνικού Θεάτρου – Θεατρικό Μουσείο έμοιαζε καταδικασμένο στη λήθη και τη φθορά. Οι κατά καιρούς προσπάθειες να βρεθεί μια λύση, έστω προσωρινή, τόσο για το κτιριακό όσο και για τον «θησαυρό» του, πάντα κάπου σκάλωναν. Προθέσεις, όταν υπήρχαν, δεν αποδεικνύονταν αρκετές για ένα αποτέλεσμα αντάξιο του θεάτρου…

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ. Η αλήθεια είναι πως η τελευταία πενταετία άρχισε να εκπέμπει κάποια θετικά σήματα. Η μεταφορά της θεατρικής βιβλιοθήκης σε ασφαλές χώρο – έστω αποθηκευτικό -, η ανεύρεση κτιρίου που θα μπορούσε να τη «χωρέσει» – το μπλε κτίριο της οδού Σταδίου – ήταν οι πρώτες κινήσεις που σημειώθηκαν και έφεραν την υπογραφή υπουργού αλλά κυρίως ανθρώπου του θεάτρου. Η Λυδία Κονιόρδου, την περίοδο που ήταν επικεφαλής στο υπουργείο Πολιτισμού, κατάφερε να βάλει τα πράγματα σε μια διαδικασία επανεκκίνησης (είχαν προηγηθεί κινήσεις που δεν κατάφεραν να ολοκληρωθούν και από την Αντζελα Γκερέκου). Μαζί με την προσπάθεια διευθέτησης των χρεών – προς το ΙΚΑ αλλά και προς τους εργαζομένους -, η μηχανή έδειχνε να παίρνει μπρος και τα βαγόνια να ακολουθούν τη σωστή διαδρομή. Αλλωστε αυτά τα χρέη ήταν που απείλησαν ακόμα και με φυλάκιση τον Κώστα Γεωργουσόπουλο και τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο ως «υπεύθυνους»…

Με τα προβλήματα να είναι πάντα εκεί, ένα αόρατο χέρι, κάποιος, κάπου, κάπως, εμπόδιζε τη θετική εξέλιξη και, σίγουρα, μια πιθανή (οριστική) λύση. Κι όμως: μια σειρά οργανωμένων κινήσεων, η πεποίθηση της αξίας του Θεατρικού Μουσείου και κυρίως η πολιτική βούληση οδήγησαν τη Λίνα Μενδώνη με το ΥΠΠΟΑ και τον Δήμο Αθηναίων, μέσω του Πολιτιστικού του Οργανισμού (ΟΠΑΝΔΑ) και της προέδρου του Αννας Ροκοφύλλου, σε συνεργασία και εξεύρεση της πολυπόθητης διεξόδου.

Δέκα χρόνια είναι κλειστό το Μουσείο και οκτώ φορές εισέβαλαν απρόσκλητοι επισκέπτες – για να κλέψουν. Σήμερα με διευθετημένα πλέον τα οικονομικά και με ορατή τη μεταστέγαση, θα μετατραπεί σε εποπτευόμενο από το ΥΠΠΟΑ πολιτιστικό οργανισμό. Καιρός δεν ήταν…

Οσο για τους «Βαρβάρους», πόσο δίκιο έχει ο Καβάφης, ας τους αναζητήσουμε αλλού.

Αυλαία και πάμε, λοιπόν…
Μια ανοιχτή πρόβα – σαν γενική δοκιμή με κοινό, προσαρμοσμένη στα ποσοστά χωρητικότητας και αφού είχαν προηγηθεί Covid test για τους λίγους προσκεκλημένους, μας έφερε, μετά από έξι-επτά μήνες, σε επαφή με το θέατρο. Κι όταν λέω θέατρο εννοώ το «κανονικό», το ζωντανό, αυτό που σε βρίσκει καθισμένο μέσα στην αίθουσα, απέναντι από τη σκηνή. Αυτό στο οποίο οι ηθοποιοί εμφανίζονται με σάρκα και οστά και υποδύονται τους ρόλους τους. Ενα θέατρο όπου το σκηνικό, τα κοστούμια, η μουσική, οι φωτισμοί αγκαλιάζουν την παράσταση και συμμετέχουν στην εξέλιξή της. Κι εσύ ως θεατής ακούς, βλέπεις, αισθάνεσαι, νιώθεις. Ενα θέατρο που λειτουργεί με την πρώτη και αναντικατάστατη συνθήκη του τώρα.
Δεν έχει σημασία ούτε τι είδαμε ούτε πού το είδαμε ούτε με ποιους – θα έρθει η ώρα του να παρουσιαστεί στο κοινό. Σημασία έχει ότι βιώσαμε ξανά την ουσία της θεατρικής πράξης, που ξεκινά πολύ πριν από την έναρξη της παράστασης. Το θέατρο είναι ένα ολόκληρο ταξίδι, κι αυτό το ταξίδι χάσαμε όλον αυτόν τον καιρό με την πανδημία. Είναι η προετοιμασία για τη συνάντηση πρώτα με τους άλλους θεατές, τους «συνταξιδιώτες» κι ύστερα με τους ηθοποιούς. Είναι η αδημονία της έναρξης και πάνω απ’ όλα είναι η συγκίνηση, η επαφή, η επικοινωνία με τον άλλον, τον απέναντι, τον εαυτό σου. Είναι η υπόκλιση, είναι το χειροκρότημα.
Η διαδικτυακή εμπειρία μάς δίδαξε το υποκατάστατο, αυτό που πολύ εύστοχα εξέφρασε σε μια συνέντευξή του ο Οστερμάιερ: «μια δόση μεθαδόνης στον ηρωινομανή». Γι’ αυτό και δεν φτάνει. Και τώρα ήρθε η ώρα για την επιστροφή –προσεκτικά και με όλα τα μέτρα. Ο Χάινερ Μύλερ είχε προτείνει, στις αρχές της δεκαετίας του ΄90, ότι θα έπρεπε να κλείσουν από επιλογή και για έναν χρόνο τα θέατρα – με τους εργαζόμενους σ΄αυτά, ωστόσο, να πληρώνονται. «Κι ύστερα ίσως μάθουμε γιατί το θέατρο είναι χρήσιμο», είχε πει ο γερμανός θεατράνθρωπος. Η ζωή τα έφερε έτσι ώστε αυτό να συμβεί αναπάντεχα και βίαια. Αλλά έστω κι έτσι ίσως καταλάβουμε τη χρησιμότητα του θεάτρου. Αυλαία και πάμε λοιπόν…