Ο τοίχος έχει τη δική του τέχνη

Η πρώτη φορά που η Αθήνα γέμισε με τοιχογραφίες ήταν τον Φλεβάρη και τον Μάη του 1979. Σε μια εποχή που ο όρος graffiti δεν ήταν ακόμα γνωστός, μια ομάδα 80 εικαστικών, Ελλήνων και μερικών Τούρκων, συνεργάστηκαν σε μια οργανωμένη δράση για τις πρώτες τοιχογραφίες στην πόλη. Ιχνη αυτών μπορούν ακόμα να εντοπιστούν στην Καισαριανή και στον Βύρωνα και τυπικά αποτελούν την απαρχή της street art στην Αθήνα. Η πληροφορία είναι μία από τις πολλές που δίνει ο Θανάσης Χουλιαράς στην έρευνά του με τίτλο «Τα μάτια της πόλης. Μια συνολική θεώρηση της street art. Η περίπτωση της Αθήνας» (εκδ. Εντύποις). Ο συγγραφέας, αφού αναφερθεί στην εμφάνιση και την καταγωγή της καλλιτεχνικής πρακτικής στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις των 60s-70s και αντλήσει τα επιχειρήματά του από τη σύγχρονη κριτική θεωρία της τέχνης, υποστηρίζει ότι έχει έρθει η στιγμή της αναγνώρισης της αθηναϊκής street art. Για να κατανοήσουμε το αθηναϊκό γκραφίτι ας λάβουμε υπόψη μας τις λέξεις-κλειδιά. Είναι οι λεγόμενες «αποστολές βαψίματος» στον κάθετο τοίχο ο οποίος πρέπει να πει την ιστορία ως στοιχείο του δημόσιου ορατού χώρου. Αλλά και οι αλλεπάλληλες στρώσεις από «tags» που «σκέπασαν προοπτικά τους τοίχους με μια ταπετσαρία ενός ιδιότυπου λαϊκού αφηρημένου εξπρεσιονισμού που αποτελεί πλέον σήμα κατατεθέν ενός μεγάλου μέρους της πόλης», υπογραμμίζει ο Θ. Χουλιαράς.

Το ελληνικό graffiti ενστερνίστηκε ή και αντέγραψε τα περισσότερα στοιχεία της αισθητικής και των πρακτικών της μητρικής αμερικανικής εκδοχής του, επισημαίνει ο συγγραφέας. Η εισαγωγή του graffiti έγινε στην Αθήνα, με τοίχους γεμάτους προηγούμενες γραφές, πολιτικά συνθήματα, παιδικά ψευδώνυμα και ονόματα μουσικών συγκροτημάτων. Οι εγγραφές αυτές, αν και είχαν σαφώς διαφορετικά στυλιστικά χαρακτηριστικά από το νεοεισαχθέν graffiti, έφεραν το ίδιο πνεύμα διαφοροποίησης και ανυπακοής. Οι πρώιμοι έλληνες writers δεν επιζητούσαν την απόδοση μιας καλλιτεχνικής εγκυρότητας στη δράση τους. Το ελληνικό graffiti εκφραζόταν σε σχέσεις, παρέες, φιλίες, συλλογικότητες και κοινότητες. Και οι δράσεις των ομάδων (crews) είχαν ένα συγκρουσιακό, παραβατικό πρόσημο ως βασικό ζητούμενο.

Η Αθήνα παρουσιάζει σήμερα τον σύγχρονο πολιτισμικό της χαρακτήρα μέσα από μια «κουλτούρα του τοίχου». Ως παράδειγμα σύνδεσης με την παράδοση της ελληνικής ζωγραφικής ο συγγραφέας-ερευνητής φέρνει τις τοιχογραφίες του Θεόφιλου, που «αν και εκτός μεγάλου άστεως, εκφράζουν σε σημαντικό βαθμό τον ελληνικό τρόπο και έστω έμμεσα, είτε μέσω καταγραφής είτε μέσω διδασκαλίας, ως κληρονομιά, επηρεάζουν κάποιους από τους σύγχρονους τοιχογράφους».

Από τους διαχρονικά πολιτικοποιημένους τοίχους των Εξαρχείων στις αντικαταναλωτικές τοποθετήσεις στο εμπορικό κέντρο και τις περιοχές διασκέδασης (Ψυρή, Μοναστηράκι), η street art λειτούργησε ως ένα ευαίσθητο αστικό πολιτισμικό χρονολόγιο. Η τάση πολιτικοποίησης έγινε πιο έντονη, όταν τα συνθήματα με τεχνική stencil συνέπεσαν με τις απαρχές της οικονομικής κρίσης. Η πλησμονή τους – κατά τη διάρκεια των γεγονότων τον Δεκέμβριο του 2008 – αποτελεί και το πέρασμα σε μια νέα φάση, κατά την οποία η αθηναϊκή σκηνή θα αποκτούσε διεθνή διάσταση. Στα ρεπορτάζ τους για την Ελλάδα της κρίσης οι ξένοι ανταποκριτές των «New York Times», «Guardian», «Liberation», «Le Monde» βρήκαν στα γκραφίτι της Αθήνας την εικονογράφηση του θέματός τους. Περιοχές, όπως τα Εξάρχεια, το Μεταξουργείο και ο Κεραμεικός, παρουσιάστηκαν στα άρθρα τους ως η μεγάλη υπαίθρια γκαλερί.

Η πρόσληψη των γκραφίτι ως εναλλακτικού τουριστικού αξιοθέατου οδήγησε στην παραχώρηση χώρων από τη δημοτική Αρχή. Παράλληλα η ύπαρξη μαθημάτων street painting στην ΑΣΚΤ, μαζί με μια σειρά άλλες παραμέτρους, έχουν προσδώσει την εικόνα ενός διαρκούς εργαστηρίου στην Αθήνα, μια εικόνα που εξάγεται στοχευμένα και διεθνώς. Το ίδιο διάστημα η ανάδυση του Banksy και του μύθου του άγνωστου street artist που παρεμβαίνει με το έργο του σε διαφορετικές γεωγραφικές ζώνες και σε σημεία κρίσης, προκαλεί αλλαγές και στη διεθνή αγορά της τέχνης.

Ο ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ ΙΝΟ. Ο Θ. Χουλιαράς ξεχωρίζει ανάμεσα στους εκπροσώπους της αθηναϊκής σκηνής τον καλλιτέχνη που χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο ΙΝΟ. Μεγάλωσε στον Πειραιά και ακολουθώντας την τακτική ανωνυμίας του επιδραστικού street artist Banksy, διατηρεί άγνωστο το προφίλ του, αρνούμενος να αποκαλυφθεί, αφήνοντας τα ίδια του τα δημιουργήματα να σκιαγραφήσουν τον χαρακτήρα του. Οι μόνες πληροφορίες που αναφέρονται στην επίσημη ιστοσελίδα του είναι ότι «ο ΙΝΟ είναι ένας καλλιτέχνης από την Ελλάδα που έχει σπουδάσει Καλές Τέχνες και δουλεύει ως ελεύθερος επαγγελματίας». Ο ίδιος αναφέρει ότι τον εμπνέει η συμπεριφορά των ανθρώπων και οι συνέπειες των πράξεων και των δράσεών τους.

Σε πόλεις με ιστορική φόρτιση στην αρχιτεκτονική του 19ου και του 20ού αιώνα το γκραφίτι λειτουργεί εμφατικά. Σε μια πόλη όπως η Αθήνα, όπου είναι αποσαρθρωμένο το αρχιτεκτονικό περιβάλλον με χαοτικούς ακάλυπτους χώρους, αυτό μπορεί να δημιουργεί δυσανεξία. Ωστόσο ο μελετητής του φαινομένου έχει την άποψη ότι: «Η στάση των street artists γίνεται ένας συνεχιζόμενος αγώνας για το ποιος θα αναλάβει να διαμορφώσει τα χαρακτηριστικά της καθημερινής ζωής στην πόλη. Η ίδια η δημιουργική-βανδαλιστική παρέμβαση πάνω στο σώμα της πόλης ενέχει έναν ερωτισμό… Το αποτέλεσμα είναι η πραγμάτωση ενός “φαντασιακού” που εντάσσεται πλέον στη σφαίρα του αστικού ως κοινωνικό γεγονός και γονιμοποιεί την πραγματικότητα».

INFO

Θανάσης Χουλιαράς, «Τα μάτια της πόλης. Μια συνολική θεώρηση της street art. Η περίπτωση {LF}της Αθήνας», εκδ. Εντύποις