«Τώρα πια και οι δικοί μας καλλιτέχνες μιλούν ψαγμένα για το έργο τους»

Σε λίγες μέρες ένα θησαυροφυλάκιο για τη σύγχρονη τέχνη, εγχώρια και διεθνή, πρόκειται να ανοίξει και να παρουσιαστεί στον κόσμο. Θεματοφύλακάς του είναι η Κατερίνα Ζαχαροπούλου, η οποία συγκέρασε την καλλιτεχνική της πορεία με την παράλληλη ενασχόλησή της με την καταγραφή της σύγχρονης τέχνης. Το πέρασμά της από την ελληνική τηλεόραση άλλαξε συχνότητες και ονόματα εκπομπών όταν από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 για πρώτη φορά με την εκπομπή της ΑρτΦιλ στο Seven Χ συναντούσε εικαστικούς δημιουργούς μιλώντας για το έργο τους. Η συνέχειά τους έγιναν οι εκπομπές πολιτιστικού περιεχομένου στην ΕΡΤ Video Gallery, Επίδειξη Τέχνης, Η Εποχή των Εικόνων. Σε αυτό το υλικό η Κατερίνα Ζαχαροπούλου οργάνωσε συστηματικά την καταγραφή της τέχνης τού σήμερα. Είχε ήδη σπουδάσει ζωγραφική στην Αθήνα, παρακολουθήσει ειδικά σεμινάρια στο Παρίσι στο Centre Georges Pompidou σε ζητήματα εκπαίδευσης παιδιών και νέων στη σύγχρονη τέχνη και είχε συνεχίσει στο Σικάγο με υποτροφία από την Ελληνοαμερικανική Ενωση για τη δημιουργία έργου-εγκατάστασης στο Μουσείο Αρχιτεκτονικής και Ντιζάιν.

Η προσωπική της έρευνα και η συστηματική προσέγγιση των προσώπων της τέχνης της εποχής μας είχαν ως άθροισμα ένα οπτικοακουστικό αρχείο μοναδικό για την ελληνική πραγματικότητα με διεθνή χαρακτήρα και δυνατότητα επαφών με τα σημαντικότερα μουσεία, καλλιτέχνες και προσωπικότητες της τέχνης. Το σπάνιο αυτό υλικό με θέμα τη σύγχρονη ελληνική και διεθνή εικαστική σκηνή η δημιουργός του το παραδίδει ψηφιοποιημένο στη Σχολή Καλών Τεχνών προορισμένο για να αξιοποιηθεί από τους σπουδαστές της ΑΣΚΤ. Ως ένα ιδιαίτερο καλλιτεχνικό πρότζεκτ, το «Save the Dates», όπως το ονομάζει, αφορά την καταγραφή, την ψηφιοποίηση, την τεκμηρίωση και τη διάσωση αρχειακού υλικού τηλεοπτικών εκπομπών της περιόδου 1995-2019, τις οποίες έχουν παραχωρήσει επισήμως η ΕΡΤ και η Κατερίνα Ζαχαροπούλου ως δωρεά στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών με σκοπό την εφαρμογή τους ως εκπαιδευτικού εργαλείου.

Αυτό το αρχείο είναι το καλλιτεχνικό σου έργο;

Το Save the Dates στο εξής θα αποτελεί τμήμα της βιβλιοθήκης της ΑΣΚΤ, καθώς με τη χορηγία του Οργανισμού ΝΕΟΝ εμπλουτίστηκε με τον απαραίτητο τεχνικό εξοπλισμό για την καταγραφή και ψηφιοποίηση του αρχείου. Αποτελείται από 600 εκπομπές και με τη δημιουργία streaming ιστοσελίδας το Save the Dates θα είναι προσβάσιμο για χρήση εντός της ΑΣΚΤ. Από το 1995 που το ξεκίνησα πέρασαν 26 χρόνια. Είχα την αίσθηση ότι δεν θα μπορούσα να δουλέψω σε τηλεοπτικό περιβάλλον με κανόνες επικαιρότητας που με το που παράγεται το έργο, αμέσως εξαφανίζεται. Πίστευα ότι η καταγραφή των σύγχρονων πραγμάτων λείπει. Και ήταν ο λόγος που ήθελα να ασχοληθώ να το κάνω σοβαρά και με επιμονή. Με πολύ δύσκολα μέσα, αφού ο πολιτισμός δεν έχει μεγάλους προϋπολογισμούς, παρά ελάχιστες τηλεθεάσεις, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε. Αρχισα να σκέφτομαι τη συστηματοποίησή του από την πρώτη εκπομπή ώστε αυτές οι συναντήσεις των προσώπων να έχουν αξία μετά από πενήντα, εκατό χρόνια. Ειδικά με τις γενιές που περνούν, αυτό αποκτά και σήμερα σημασία. Για παράδειγμα, η γενιά του ’60 έχει καταγραφεί. Από τον Κεσσανλή, τη Χρύσα Ρωμανού, τον Μίμη Κοκκινίδη, τον Παύλο, όλοι αυτοί οι άνθρωποι λένε βαθιά συγκινητικές ιστορίες. Δεν είναι ο θεωρητικός τους λόγος μόνο αυτό που βλέπουμε και ακούμε.

Η κάμερα καταγράφει την ειλικρίνεια της εικόνας τους;

Είναι πιο ανθρώπινοι γιατί και εγώ δεν πήγαινα να τους συναντήσω με εξειδικευμένες ερωτήσεις ιστορικού περιεχομένου. Φυσικά και θα μιλούσαμε για τους νεορεαλιστές, αλλά πιο πολύ μέναμε στη σχέση του Πιερ Ρεστανί μαζί τους παρά στο ίδιο το κίνημα. Αρα με ένοιαζε και το ανθρωπιστικό υπόβαθρο, περισσότερο εμπειρίας και βιώματος, παρά καταγραφής της Ιστορίας, την οποία την κάνουν οι ιστορικοί τέχνης.

Στην πορεία των ετών άλλαξες προς πιο θεωρητική κατεύθυνση αυτές τις συναντήσεις σου με τα πρόσωπα της τέχνης;

Οχι. Πάω όμως πολύ καλά προετοιμασμένη ως προς τη δουλειά τους. Ειδικά με τους ξένους καλλιτέχνες, είτε ταξίδευα στο εξωτερικό είτε τους συναντούσα όταν έφταναν εδώ, η προετοιμασία μου ήταν ιδιαίτερα ενδελεχής. Ακριβώς για να μπορέσω να βγάλω μια δική μου ερώτηση, ξεφεύγοντας από την πεπατημένη οδό, ώστε να τους δημιουργούσε ενδιαφέρον για να απαντήσουν. Ειδικά οι πιο γνωστοί έχουν δώσει εκατοντάδες συνεντεύξεις στα μεγαλύτερα έντυπα τέχνης και είναι εξασκημένοι να απαντήσουν σε ό,τι και να τους ρωτήσεις.

Οι καλλιτέχνες είναι εύκολοι στο να ανοίγονται και να συνομιλούν;

Δεν θα έλεγα ότι αυτό το άνοιγμα σχετίζεται με ειδικότητα, αλλά με την ιδιοσυγκρασία τους. Υπάρχουν εκείνοι που θέλουν να μιλήσουν για αυτό που κάνουν και υπάρχουν άλλοι – κυρίως στο παρελθόν – που δεν μιλούν. Τώρα πια και οι δικοί μας καλλιτέχνες έχουν αρχίσει και μιλούν ψαγμένα για το έργο τους, με σύστημα στην αφήγησή τους. Είναι και η εποχή που το χρειάζεται. Θυμάμαι, ένας άνθρωπος ο οποίος με είχε εκπλήξει με τον τρόπο που έκανε την αφήγηση του έργου του ήταν ο Βλάσης Κανιάρης. Ηταν σαν να μην αναφερόταν στην τέχνη, καθώς μιλούσε για πολιτική, για την ίδια τη ζωή. Είχε και μια αξιόλογη αυστηρότητα που τον έκανε να μετρά τα λόγια του πριν τα πει. Αυτό ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα κατάσταση διαλόγου. Το γενικό συμπέρασμα είναι ότι όσοι βρίσκονται σε αυτό το αρχείο – και είναι πάνω από 600 – τους συνάντησα σε βάθος 26 χρόνων.

Δείχνει και τη δική σου 3ώριμη στάση στο πώς τους αντιμετωπίζεις όλο αυτό το διάστημα.

Βλέπω τον δικό μου λόγο και το ύφος πώς αλλάζουν. Κάπου καμαρώνω το γεγονός ότι δεν κόλλαγα όταν ήθελα να ρωτήσω κάτι και ήταν αληθινή η απορία μου. Από την ανασφάλειά μου στις πρώτες συνεντεύξεις είχα ένα ύφος που στην πορεία το απέβαλα. Από την «Εποχή των εικόνων» και μετά βλέπω έναν εαυτό ο οποίος έχει κατακτήσει έναν τρόπο, μία εμπειρία, η ίδια έχω προχωρήσει εσωτερικά τη δική μου δουλειά επίσης.

Από την αρχή επεδίωξες να ασχοληθείς επαγγελματικά με την τέχνη της συνέντευξης;

Η συνέντευξη κρύβει παγίδες, δυσκολίες. Αν και ξεκίνησα ως καλλιτέχνις, είχα το θράσος να πιστεύω ότι αυτό που έκανα δεν ήταν συνέντευξη, αλλά μια συζήτηση με καλλιτέχνες που καταγράφεται από την κάμερα. Βέβαια το έκανα έργο το 2006 στην γκαλερί Bernier, αλλά με τον εαυτό μου, το «Εξι λεπτά μιλώντας με τον εαυτό μου». Η ουσία του αρχείου είναι ότι σχηματίστηκε με μεγάλη επιμονή και στόχευση ότι θα είναι αρχείο. Πριν από το σημερινό μιντιακό τοπίο υπήρχε μία άλλη ροή στα τηλεοπτικά πράγματα. Υπήρχαν εβδομαδιαίες εκπομπές, στήλες συγκεκριμένες. Αυτό κάποια στιγμή καταργήθηκε. Επομένως δεν μπορούσα να είμαι επίκαιρη με 30 εκπομπές μέσα σε μια σεζόν που ξεκινούσαμε τον Οκτώβριο και τελειώναμε παραδοσιακά με την Μπιενάλε της Βενετίας τον Μάιο. Η ΕΡΤ έκλεισε το 2014, τα επεισόδια μειώθηκαν στα 14, αλλά ακόμη και σε αυτά τα συμπυκνωμένα πλέον επεισόδια έχω καταγράψει το τοπίο της τέχνης. Δεν μπορώ όμως να είμαι επίκαιρη. Αλλά καταλαβαίνω από τη δυναμική που έχει ένας καλλιτέχνης μέσα σε αυτά τα χρόνια αν εξαφανίστηκε ή αν προχώρησε. Από το 1995 κάποιοι που ήταν πάρα πολύ καλοί καλλιτέχνες σήμερα δεν εμφανίζονται. Είναι και άλλοι που τότε μόλις είχαν ξεπεταχθεί και σήμερα είναι στην ακμή τους. Με οδήγησαν λοιπόν και οι πορείες των καλλιτεχνών στο να τους καταγράψω και στον τρόπο που τους ξανασυναντούσα. Στο σύνολο των εκπομπών του αρχείου υπάρχουν και «επεισόδια ηλικίας» για ορισμένους από αυτούς. Βλέπουμε δηλαδή ένα είδος ανάπτυξης και ωριμότητάς τους.

Ποιοι είναι οι αναπτυσσόμενοι και ώριμοι;

Ενα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Νίκος Ναυρίδης. Τον συναντώ πρώτη φορά το 1996, όταν πηγαίνει στην Μπιενάλε του Σάο Πάολο και φτάνουμε έως το 2019 στο πρόγραμμα της Λυρικής Σκηνής «The artist on the composer». Ή ο Κωστής Βελώνης, που τον πρωτοσυναντώ στις εκθέσεις της Αννας Καφέτση στο Ωδείο Αθηνών και του Μεγάλου Περιπάτου ως η γενιά του ’70 που έρχεται και μιλά στην εκπομπή μαζί με την Μπία Παπαδόπουλου και τον οποίο ακολουθώ τον περασμένο Μάιο στην Υδρα στην έκθεση του «199» για το ΔΕΣΤΕ.

Στο αρχείο αυτό υπάρχει η καταγραφή της σύγχρονης τέχνης και σε διεθνές πλαίσιο;

Ενα άλλο που χαρακτηρίζει το αρχείο είναι η αλλαγή παραδείγματος της ΕΡΤ από το 2004 που δίνει δυνατότητες για ταξίδια στο εξωτερικό, για επισκέψεις σε εκθέσεις και διοργανώσεις τέχνης στον κόσμο. Ολοι όσοι εμφανίζονται έχουν δεσμούς με την Ελλάδα και θέλουν να πουν πράγματα. Από τον Γουίλιαμ Κέντριτζ και τον Πίτερ Γκρίναγουεϊ, τον Μπομπ Ουίλσον ή τον διευθυντή του MoMA Γκλεν Λόουρι. Καταγράφονται όχι μόνο οι καλλιτέχνες αλλά θεσμοί, συλλέκτες, συλλογές και η πορεία τους. Το τηλεοπτικό πρόγραμμα είναι ένα συγκεκριμένο προϊόν. Προσωπικά, ήθελα να το ξεχνάω αυτό και να παίρνω από την τηλεόραση τις δυνατότητές της έχοντας τον νου μου στο αρχείο. Τώρα που το βλέπω στο σύνολό του καθώς ολοκληρώθηκε η διαδικασία ψηφιοποίησής του, πέρα από το ερευνητικό ενδιαφέρον για το οποίο θα το αναζητήσουν οι σπουδαστές της ΑΣΚΤ και το ειδικό κοινό, το υλικό αυτό βγάζει μια συγκίνηση. Υπάρχουν συγκεντρωμένοι τόσοι άνθρωποι. Και μαζί με αυτούς και οι αλλαγές τους στη μορφή τους, στον λόγο τους, στο έργο τους. Ολα αυτά δείχνουν μια εποχή.