Ο τύπος των ήλων

Οι μαθητές του Χριστού, μετά τη Σταύρωση, έντρομοι και «φακελωμένοι», κρύβονται, όταν σε ένα καταφύγιο, σπίτι φίλου, δέχονται την απροσδόκητη εμφάνιση του αναστηθέντα Χριστού. Ολοι δέχονται με θαυμασμό τον αναστηθέντα Διδάσκαλο, εκτός από τον μαθητή Θωμά που, για να πιστέψει στο θαύμα, ζητεί να ψηλαφήσει τα σημάδια των καρφιών στις παλάμες του Διδασκάλου. Αυτή η συνταρακτική πληροφορία στα πρακτικά των μαθητών του Χριστού είναι μια μεγάλη τιμή που γίνεται στην ιστορία του ανθρώπου. Ο Θωμάς, εκεί στο καταφύγιο των έντρομων μαθητών, μιας επαναστατικής παρέμβασης στην ιστορία του ανθρώπινου γένους, έρχεται να ενώσει δυο μεγάλες περιόδους της όρθιας στάσης του ζώου Ανθρωπος.

Ο Θωμάς, με άγια, θεία αφέλεια, μια σχεδόν παιδικότητα, με το αίτημά του να ψηλαφήσει τις πληγές του Δασκάλου για να πιστέψει στο θαύμα, δηλαδή στο παράδοξο, στο παράλογο της Ανάστασης ενός νεκρού, τιμά την ανθρώπινη ιστορία, γυρίζοντας στην αυγή του πολιτισμού. Η Γραφή με συνταρακτικό τρόπο καταγράφει το πέρασμα από την παραδείσια αμεριμνησία στην καταλυτική γνώση της θνητότητας. Τρώγοντας οι Πρωτόπλαστοι τον Καρπό της Γνώσης, γνώρισαν ακαριαίως και το γεγονός της επίγνωσης του θανάτου. Τα ζώα πεθαίνουν, αλλά δεν το γνωρίζουν. Ο άνθρωπος πεθαίνει και έχει συνείδηση του τέλους του βίου. Αυτό το συνταρακτικά απλό γεγονός καθιστά τον άνθρωπο ιστορικό ζώο, μνήμον και λογικό. Ο Θωμάς, με την παιδική του περιέργεια να έχει πρακτική εμπειρία των πληγών των θανατηφόρων του Δασκάλου, έρχεται να τιμήσει την περιπέτεια της γνώσης και ως εκ τούτου την προσπάθεια του ανθρώπου ως θνητού, συνειδητού ζώου, να συμβιβαστεί και να αποδεχθεί τη θνητή του φύση. Ο Θωμάς, σαν τον «αιώνιο παίδα» του Ηράκλειτου, παίζει ζάρια. Ετσι, κάθε φορά, υπόκειται στη περιπέτεια που ανοίγεται με την τυχαία ζαριά.

Η φαντασία μας επιτρέπει να γυρίζουμε πίσω στην καιρική εκείνη στιγμή του χρόνου που ο πρώτος άνθρωπος βρέθηκε για πρώτη στιγμή στον ιστορικό χρόνο μπροστά στο γεγονός του θανάτου. Πρώτα ήταν ο θάνατος της φύσης, των φυτών και των ζώων, και ύστερα η ταραχή του πρώτου νεκρού ανθρώπου. Εως εκείνη τη στιγμή οι άνθρωποι πέθαιναν, αλλά ούτε οι ίδιοι ήξεραν πως θα πεθάνουν, ούτε οι άλλοι γνώριζαν τον θάνατο. Από τη στιγμή που το συνειδητοποίησαν άρχισε η Ιστορία, ο Πολιτισμός, η Τέχνη και, βέβαια, η Θρησκεία. Ο Θωμάς εμφανίζεται ως αυθεντικός άνθρωπος, δηλαδή ως θνητός που ερευνά, αναζητεί τις αρχές και τα αίτια, τα τεκμήρια και τον σκοπό των φαινομένων. Φανταζόμαστε πάντα την έκπληξη των πρώτων ανθρώπων, αντικρίζοντας τα φυσικά φαινόμενα, τη βροχή, το χιόνι, τον κεραυνό, την αστραπή, την παλίρροια, τη φωτιά, τις ανατολές και τις δύσεις του ήλιου και της σελήνης, τη γέννηση των φυτών και των ζώων και, βέβαια, τη γέννηση των ανθρώπων. Το πρώτο και μέγα αυτό μυστήριο και, στη συνέχεια, την απώλεια του θανάτου. Η πρώτη μεγάλη γνώση είναι η συνείδηση του Χρόνου μέσα από τη διαδοχή των φαινομένων. Οι μεγάλοι αναγεννησιακοί φιλόσοφοι θεμελίωσαν την επιστήμη πάνω στην αιώνια κίνηση, αποτέλεσμα της χρονικής ροής.

Ο Homo Sapiens και στη συνέχεια ο Homo Faber, ο σοφός και ο δημιουργός, ο κατασκευαστής άνθρωπος, έρχεται να δημιουργήσει, όπως το θεμελίωσε φιλοσοφικά ο Σαντρέν, το τρίτο στρώμα. Πρώτο είναι η ανόργανη ύλη, δεύτερο το στρώμα της ζωής, το τρίτο, που συνεχώς μεγαλώνει στον άπειρο χρόνο, ο πολιτισμός, το δημιούργημα του ανθρώπου, ως παρηγορία στο γεγονός του θανάτου. Ο παις του Ηράκλειτου, που βασιλεύει αιωνίως παίζοντας ζάρια, αφήνει σε κάθε βήμα του τεκμήρια της παρουσίας του, σαν τους τύπους των ήλων που αναζητεί για να βεβαιωθεί ο Θωμάς, ότι ο Ιησούς σταυρώθηκε και ανέστη.

Ας στοχαστούμε λίγο, μέρες που ζούμε, τι σηματοδοτεί η ψηλάφηση του Θωμά. Το μόνο πράγμα, το μόνο τεκμήριο, η μόνη μαρτυρία που αποδεικνύει πως περάσαμε από αυτόν τον κόσμο είναι οι πληγές μας, τα πάθη μας, οι πόνοι μας, τα έρμα του μόχθου μας, όλα επώδυνα, όπως κάθε γέννα. Πάνω σε κάθε μάρτυρα, κάθε εργαλείο, υλικό ή πνευματικό, υπάρχει έντονη η σφραγίδα της αγωνίας, της πορείας και της αναζήτησης, συχνά ενός απροσδιόριστου σκοπού. Ο Καζαντζάκης μάς δίδαξε πως πιθανόν αυτός ο σκοπός δεν υπάρχει, διότι η ουσία του βίου είναι η ανάβαση, η οδοιπορία, σε έναν δρόμο χωρίς σηματοδότηση. Αλλά κι αν υπάρχουν σήματα πορείας και διαφαίνεται στη διαδρομή ένα τέρμα, δεν παύει ο αγώνας να έχει την αξία του αυτή καθαυτή. Η Ιστορία δεν αρκέστηκε να διαπιστώσει τον τύπον των ήλων. Αρχισε δειλά – δειλά να ρωτά για το βάθος της πληγής, για το είδος της μόλυνσης, για την αιμορραγία, για τις πιθανότητες ο οργανισμός να επιστρατεύει τα μέσα επούλωσης, ακόμη και το κατά πόσο η πληγή έχει μεταδοτικές δυνατότητες και πώς κανείς μπορεί να τις αντιμετωπίσει. Υστερα είναι οι ήλοι. Τα καρφιά, το μήκος, η οξύτητα, το εύρος. Η έρευνα αναζητεί και την «καρφωτή», τα μέσα του (σφυριά, λίμες, ύλη μετάλλων), την εμπειρία του και τον σκοπό του.

Ο Θωμάς, ψηλαφώντας την πληγή του Χριστού, προτείνει, μέσα στους αιώνες που έρχονται, την καταφυγή στην έως τότε ανθρώπινη εμπειρία, αυτή τη μεγίστη κατάκτηση του όρθιου ζώου, να ελέγχει αίτια, μεθόδους, υλικά, σκοπούς, αδιέξοδα, λύσεις στη χρήση της ύλης και της ζωής. Τις μέρες που ζούμε άναυδοι μπροστά σε μια πανδημία η επιστήμη (δηλαδή το σύνολο των αιτίων, των μέσων, των μεθόδων και των σκοπών που συγκροτούν τη γνωστική περιπέτεια) έχει σηκώσει προς το παρόν τα χέρια της και έχει αφεθεί στην πρόσκαιρη καταφυγή των εμβολίων. Η ασθένεια απλώς αφοπλίζεται, αλλά τα όπλα της είναι πάντα στις αποθήκες. Ομως η εμπειρία αιώνων μας οπλίζει, από τη μεριά μας, με τη βεβαιότητα πως θα βρεθεί η λύση για την εξαφάνιση ή τον παροπλισμό του ιού.

Αν γυρίσει η μνήμη πάλι πίσω, θα συναντήσει την Κιβωτό του Νώε, τις πληγές του Φαραώ, τον λοιμό της Αθήνας, τη χολέρα, πάλι και πάλι, με ερήμωση στην Ευρώπη, τα στρατόπεδα σε έρημα νησιά και τόπους των λεπρών, τις εκατόμβες πριν έναν αιώνα της θανατηφόρα γρίπης (η μητέρα της μητέρας μου είχε χάσει τα πέντε από τα δέκα παιδιά της), τη θνητότητα της πολιομυελίτιδας, τον τυφοειδή πυρετό, πριν από λίγα χρόνια το AIDS.

Ο Πολιτισμός, η έξοδος του ανθρώπου από τη φύση, η φιλοδοξία του να την αποκρυπτογραφήσει, να τη διαβρώσει, να τη μεταλλάξει, να την ξεζουμίσει γέμισε έως τον ουρανό το τρίτο στρώμα με μέσα και εργαλεία, με προϊόντα και μεθόδους, με όπλα και νυστέρια, ενώ συνάμα τον παρηγόρησε με έργα τέχνης, ποίηση, μουσική, αρχιτεκτονική, χορό, ρητορική, φιλοσοφία που μάταια προσπαθούν να επουλώσουν τη χαίνουσα πληγή της θνητής μας φύσης. Πόσο παρηγόρησε τον άνθρωπο, ώστε να συμβιβαστεί με τη νομοτέλεια του θανάτου η Πυραμίδα του Χέοπος, τα Ανάκτορα της Φαιστού, η Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες, ο Παρθενώνας, η μουσική του Μπαχ και του Μότσαρτ, η ζωγραφική του Ντα Βίντσι και του Θεοτοκόπουλου, ο Ομηρος και ο Αισχύλος, ο Γκαίτε και ο Σαίξπηρ, ο Ουγκώ και ο Μπωντλαίρ, ο Σεζάν και ο Πικάσο, ο Μάλερ και ο Σένμπεργκ, ο Αϊνστάιν και ο Λε Κορμπυζιέ; Κάθε τόσο ψαύουμε τον τύπο των ήλων στο σώμα του αναστάντος Θεού για να διαπιστώσουμε πως είμαστε τρωτοί, θνητοί και χρονικά στενεμένοι.

Δε γνωρίζω, αν μπορέσουμε ποτέ να παρηγορηθούμε από το μήνυμα της Ανάστασης ως ελπίδα μιας άλλης μετά θάνατον ζωής. Γιατί πώς αλλιώς θα ερμηνεύαμε αυτή την έμμονη, τυραννική ιδέα να αφήσουμε πίσω μας έργα με διάρκεια, προίκα στους ανθρώπους που έρχονται, σαν να θέλουμε να τους πείσουμε πως η ζωή είναι αυτή και μόνο και ό,τι αφήσουμε πίσω μας είναι το μόνο που μας απομένει. Η επιστροφή στον παραδείσιο χώρο και χρόνο θα είναι μια κατάσταση χωρίς πάθη, λύπες, ελπίδες και δημιουργικό οργασμό, άρα χωρίς έργα, χωρίς τη χαρά της ποιητικής, δηλαδή της δημιουργίας εκ του μηδενός. Ο πολιτισμός, για να θυμηθούμε πάντα τον Πλάτωνα, είναι μελέτη θανάτου, αφού ο πολιτισμός είναι οι απελπισμένες έξοδοι από τη θνητότητα.

Είχα πάντα την εντύπωση πως, ακόμη και οι Ευαγγελιστές, θέλουν να ξεχάσουν το επεισόδιο της αμφιβολίας και της δυσπιστίας του Θωμά, θεωρώντας το σαν κάποια ιδιορρυθμία και αμηχανία ενός μαθητή σε μια στιγμή υπαρξιακού μετεωρισμού. Αλλά ο Θωμάς κυκλοφορεί μέσα στο αίμα των θνητών ανθρώπων όλων των εποχών, των εθνών και των φυλών. Το μόνο τεκμήριο της πιθανής αθανασίας είναι η πληγή, η αιμάσσουσα πληγή του θνητού σώματος, η ανοιχτή πληγή των λογικών αινιγμάτων και αδιεξόδων, η αγωνία της υπάρξεως και ο αγώνας να αφήσεις πίσω σου μνεία του περάσματος. Οπως μνεία της παρουσίας του Θεού από τον κόσμο είναι η χαίνουσα πληγή των ήλων.

Από το τραύμα του Κάιν έως τον τύπον των ήλων του Ιησού η τραγωδία δι’ ελέου και φόβου περαίνεται η κάθαρσις των τοιούτων παθημάτων.