Η ζωή της Αθήνας μετά το 1821

Ενας φουστανελάς στέκει μπροστά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός και συνομιλεί με έναν άνδρα που φορά κοστούμι και καπέλο. Ενας ηλικιωμένος πλανόδιος πωλητής φορτωμένος με τις πάπιες του κοιτάζει με ελαφρά απορία τον φωτογραφικό φακό, ενώ δίπλα του στέκουν δυο καλοντυμένα παιδιά της αστικής τάξης με βιβλία στα χέρια. Εξω από το εργοτάξιο του υπό κατασκευή κτιρίου της Ακαδημίας Αθηνών επιβλέπουν τις εργασίες ο βαυαρός αρχιτέκτων και πληρεξούσιος του ευεργέτη Σίμωνος Σίνα, Ερνέστος Τσίλλερ, ο αρχιτέκτων του έργου, εκ Δανίας ορμώμενος, Θεόφιλος Χάνσεν και ο ζωγράφος καθηγητής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης Κρίστιαν Γκρίνπενκερλ, ο οποίος ζωγράφισε τον «Προμηθέα» στην αίθουσα συνεδριάσεων. Εξω από το Πανεπιστήμιο, που είχε ήδη ολοκληρωθεί, η άμαξα του χαρτοπωλείου Πάλλης ξεφορτώνει γραφική ύλη. Ολα αυτά την ίδια εποχή που σε μια ταράτσα επί της οδού Αμαλίας, διαγωνίως απέναντι από το παλάτι, ένας ανθυπολοχαγός εξασκείται στο ποδήλατο, ενώ από το κέντρο της πόλης περνά ο «Κωλοσούρτης», ο ατμοκίνητος τροχιοδρόμος που οδηγούσε στο Νέο Φάληρο και όφειλε το όνομά του στο γεγονός ότι ήταν ιδιαιτέρως χαμηλός δίνοντας την εντύπωση πως σερνόταν στο έδαφος.

Πρόκειται για άγνωστα, στην πλειονότητά τους, στιγμιότυπα από την Αθήνα του 19ου αιώνα. Ψηφίδες που συνθέτουν το μωσαϊκό της ελληνικής πρωτεύουσας σε έναν αιώνα μετάβασης, κατά τον οποίο εξελίχθηκε από μισοκατεστραμμένη επαρχιακή πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα με νεοκλασικό χαρακτήρα. Στιγμές που συγκεντρώθηκαν με υπομονή και επιμονή από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα για να βρουν τη θέση τους σε ένα ντοκιμαντέρ, μια έκθεση και εν τέλει μια έκδοση – την οποία παρουσιάζουν σήμερα τα «Πρόσωπα» – με άξονα την Αθήνα της περιόδου 1821-1896, από την έναρξη δηλαδή της Ελληνικής Επανάστασης ως τη διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων.

Την προσπάθεια αυτή ενορχήστρωσε επί 15 χρόνια η σκηνοθέτρια και σεναριογράφος Μαρία Ηλιού, που υπογράφει και την έκδοση «Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση, 1821-1896» (εκδόσεις Μίνωας, με τη συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη και της μη κερδοσκοπικής εταιρείας Πρωτέας), ομότιτλη με την ταινία και την έκθεση που είχαν παρουσιαστεί πέρυσι στο Μουσείο Μπενάκη, στην οποία έχουν συνεισφέρει με κείμενά τους η πρόεδρος της Διοικητικής Επιτροπής του Μουσείου Μπενάκη Ειρήνη Γερουλάνου, ο ακαδημαϊκός Μανόλης Κορρές και ο επί σειρά ετών επιστημονικός συνεργάτης της συγγραφέως, ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ. «Οι περισσότερες εικόνες της Αθήνας που μας ήταν γνωστές προέρχονταν από περιηγητές, το ενδιαφέρον των οποίων ήταν εστιασμένο στους αρχαιολογικούς χώρους, με αποτέλεσμα το ανθρώπινο στοιχείο είτε να απουσιάζει είτε να εμφανίζεται σε πολύ μικρή κλίμακα. Σε αυτές τις φωτογραφίες που εντοπίσαμε τώρα, οι ταξιδιώτες ενδιαφέρονται και για τον άνθρωπο, καθώς στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει αρχίσει να αναπτύσσεται το φωτορεπορτάζ και το βλέμμα τους αναζητά τις αντιθέσεις που συναντά κάποιος στην καθημερινότητα: τα χαρακωμένα πρόσωπα των εργατών από τον ήλιο δίπλα στα φρέσκα μάγουλα των αστών, τις παραδοσιακές φορεσιές πλάι στα ευρωπαϊκού τύπου ρούχα. Είναι εικόνες ζωντανές, όχι ψυχρές καρτ ποστάλ» μας εξηγεί η Μαρία Ηλιού, που επέλεξε ανάμεσα σε 1.000 φωτογραφίες γνωστών και ανώνυμων φωτογράφων τις περίπου 110 για την έκδοση, ορισμένες εκ των οποίων δεν συμπεριέλαβε στην ταινία και το αντίστροφο. Ποιο ήταν το κριτήριο της επιλογής; «Πρώτον διαλέξαμε φωτογραφίες που να έχουν ζωντάνια, που να μην αφηγούνται μόνο την ιστορία της πόλης, αλλά και των ανθρώπων της, και δεύτερον η σπανιότητά τους. Κάναμε έρευνα σε τρεις ηπείρους – Ευρώπη, Αμερική και Αυστραλία – για να εντοπίσουμε εικόνες που δεν είχαμε ξαναδεί», εξηγεί για το υλικό της πρώτης τριλογίας (ταινία, έκθεση, έκδοση) από τις πέντε της σειράς που έχει προγραμματίσει με άξονα την Αθήνα και στην οποία παρουσιάζεται η εξέλιξη της πόλης από το 1821 έως το 2021.

Η ΑΡΧΗ ΣΤΙΣ ΗΠΑ. Η περιπέτεια της αναζήτησης πρωτότυπου αρχειακού υλικού είναι τόσο συναρπαστική που θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για τη δημιουργία ενός δεύτερου ντοκιμαντέρ. Η αρχή έγινε τυχαία, το 2005, ενώ η Μαρία Ηλιού ερευνούσε αρχεία στις ΗΠΑ για την ταινία της «Το ταξίδι: το ελληνικό όνειρο στην Αμερική» που αφορούσε τη μετανάστευση των Ελλήνων. Στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στην Ουάσιγκτον βρήκε φωτογραφίες από την Αθήνα του 19ου αιώνα «με μια σπάνια ζωντάνια που δεν είχα ποτέ ξαναδεί», όπως λέει, κι έτσι αφυπνίστηκε μια παιδική της επιθυμία να δει πώς άλλαζε η ζωή της γενέτειράς της και των κατοίκων μέσα στον χρόνο.

Η πρώτη φωτογραφία που ψηφιοποιήθηκε είναι εκείνη που κλείνει την έκδοση: Αθηναίοι που στέκουν περήφανοι μπροστά στο μνημείο του Λυσικράτους. Στο μεταξύ άρχισε να αναζητά χορηγούς, αλλά οι 12 αιτήσεις που κατέθεσε απέβησαν άκαρπες και οι πρώτες σκέψεις να εγκαταλείψει το εγχείρημα άρχισαν να εμφανίζονται στον ορίζοντα. Πέρασε αρκετός καιρός μέχρι να ανοίξουν οι πρώτες πόρτες, κυρίως στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, για να υλοποιηθεί το πρώτο μέρος του πεντάπτυχου εγχειρήματος, στη δομή του οποίου είχε παίξει καθοριστικό ρόλο ο τέως διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Αγγελος Δεληβορριάς. Και ύστερα να ξεκινήσει ένα γεμάτο εκπλήξεις κι ανατροπές κυνήγι ξεχασμένων θησαυρών: από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου σε εκείνες των Πανεπιστημίων Πρίνστον και Χάρβαρντ, της Βοστώνης, του Γκέτι στο Λος Αντζελες, αλλά και στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, όπου τυχαία σε μια συζήτηση με τον καθηγητή Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Βρασίδα Καραλή η σκηνοθέτρια πληροφορήθηκε για τις 1.800 γυάλινες πλάκες με φωτογραφίες από την Αθήνα και την Ελλάδα του καθηγητή Αρχαίων Ελληνικών Ουίλιαμ Τζον Γουντχάουζ από τα ταξίδια του στην Ελλάδα (1890-1930), που είχαν δωριστεί από την κόρη του στο πανεπιστήμιο. Κι από εκεί Μόναχο, Βιέννη, Παρίσι, Λονδίνο, Αθήνα, όπου πλήθος φορέων προσέφερε υλικό.

Ποιος θα μπορούσε όμως να φανταστεί ότι καρέ από την Αθήνα του 19ου αιώνα υπήρχαν στο Εθνικό Μουσείο της Ολλανδίας, όπου εκτίθενται τα αριστουργήματα των Ρέμπραντ και Βερμέερ, ή ότι στις κούτες της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Σουηδίας με τις παλιές φθαρμένες καρτέλες που έγραφαν «Αθήνα» βρισκόταν ξεχασμένος ένας τόμος με φωτογραφίες της ελληνικής πρωτεύουσας με την υπογραφή ενός σημαντικού σουηδού φωτογράφου, του Καρλ Οσκαρ Χάλντιν; Ή ακόμη ότι άγνωστα επιχρωματισμένα 850 σχέδια του Εντουαρντ Ντοντγουέλ από το ταξίδι του το 1805 στην υπό οθωμανική κατοχή Ελλάδα βρίσκονταν κάτω από το κρεβάτι τού δισεγγονού της αδελφής του, στην Ιρλανδία, και μόνο ελάχιστα εξ αυτών ήταν γνωστά, όσα είχαν εκδοθεί το 1821;

Η περιπέτεια στην οπτική τεκμηρίωση της εξέλιξης της Αθήνας συνεχίζεται για την ομάδα της Μαρίας Ηλιού, που ήδη δουλεύει το δεύτερο και τρίτο μέρος του εγχειρήματος, ενώ με την ευκαιρία κυκλοφορίας της έκδοσης σχεδιάζεται η επαναπροβολή του ντοκιμαντέρ.