«Θα απελευθερωθούν δυνάμεις στην αρχιτεκτονική»

Η πρώτη γυναίκα που σπούδασε Αρχιτεκτονική στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βιέννης και σχεδίασε τον πρόδρομο της σύγχρονης κουζίνας, η οποία και τοποθετήθηκε σε 10.000 διαμερίσματα στις αρχές του 20ού αιώνα: η Μαργκαρέτε Σίτε -Λιχότσκι. «Συναντά» την αρχιτέκτονα που σε ηλικία 56 ετών, το 1946, έδωσε εξετάσεις για να μπορέσει να ανοίξει δικό της γραφείο στη Νέα Υόρκη και δύο χρόνια αργότερα να χαρακτηριστεί ως μία από τις κορυφαίες του είδους της στις ΗΠΑ: τη Μαρί Φρόμερ. Η «συνάντηση» αυτή πραγματοποιείται υπό το άγρυπνο βλέμμα της πρώτης γυναίκας αρχιτέκτονος που παρακολουθούσε μαθήματα στη Βασιλική Ανώτατη Τεχνική Σχολή του Αννόβερου το 1902, χωρίς να της επιτραπεί να δώσει εξετάσεις για πτυχίο, της Εμιλι Βίνκελμαν, αλλά και της πρώτης καθηγήτριας Αρχιτεκτονικής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (εξελέγη μόλις το 1981) Αναστασίας Τζάκου. Οπως και της δημιουργού της διάσημης πολυκατοικίας Ασυρμάτου στα Πετράλωνα, το 1967, που έχει χαρακτηριστεί από τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών ως ένα από τα πιο σημαντικά κτίρια των Αθηνών, της Ελλης Νικολαΐδου Βασιλικιώτη.

Σε τούτο το συναπάντημα στην καρδιά της Αθήνας, στους χώρους του Ινστιτούτου Γκαίτε, συμμετέχουν συνολικά 18 γυναίκες, 12 από τη Γερμανία και 6 από την Ελλάδα. Μέσα από τις προσωπικές ιστορίες, τα βιογραφικά, τα σχέδια και τις φωτογραφίες των ολοκληρωμένων έργων τους σκιαγραφείται η ιστορία της παρουσίας των γυναικών στον χώρο της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα και τη Γερμανία, υλικό που αποτελεί και το περιεχόμενο της έκθεσης «Κυρία αρχιτέκτων, ένας αιώνας και πλέον γυναίκες στην αρχιτεκτονική». Πρόκειται για την ελληνική εκδοχή της διοργάνωσης που ήδη παρουσιάστηκε αποκλειστικά με γερμανίδες αρχιτέκτονες στο Γερμανικό Μουσείο Αρχιτεκτονικής στη Φρανκφούρτη (DAM), εμπλουτισμένης με τις Ελληνίδες και το έργο τους, και υποδέχεται υπό αυστηρούς όρους το κοινό και κατόπιν ραντεβού, εν μέσω περιοριστικών μέτρων λόγω της πανδημίας.

Δίπλα στα πορτρέτα των 18 αρχιτεκτόνων, όπως έχουν στηθεί στο αίθριο του Ινστιτούτου Γκαίτε, κι ανάμεσα σε μικρές κατασκευές από τσιμεντόλιθο που σχεδίασε ο Στάμος Μιχαήλ, συναντήσαμε τρεις γυναίκες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για να πραγματοποιηθεί η διοργάνωση, η οποία έχει στόχο να βάλει στο κάδρο τις δημιουργούς τις οποίες η αρχιτεκτονική ιστοριογραφία έχει παραγνωρίσει σε μεγάλο βαθμό. Εντάσσεται, δε, στο πλαίσιο μιας πρόσφατης διεθνούς πρωτοβουλίας για την αναθεώρηση της σύγχρονης αρχιτεκτονικής ιστορίας ώστε να αποτυπωθεί δικαιότερα η συμβολή των γυναικών. Πρόκειται για την επιμελήτρια του ελληνικού αφιερώματος Χριστίνα Παπαδημητρίου, την υπεύθυνη των Αρχείων Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη Ναταλία Μπούρα και την πολυβραβευμένη αρχιτέκτονα – τη μοναδική εν ζωή από τις Ελληνίδες της έκθεσης – Ρένα Σακελλαρίδου. Μαζί τους συζητήσαμε για τη θέση της γυναίκας στην αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα, όπως αναδύεται μέσα από τη συγκεκριμένη παρουσίαση, αλλά και τις προοπτικές που διαγράφονται.

«Πρόκειται για μια εγκατάσταση μέσω της οποίας ευελπιστούμε να ξεκινήσει ένας διάλογος για την εκπαίδευση των γυναικών στο πεδίο της αρχιτεκτονικής. Παράλληλα αποτελεί μια ευκαιρία να ξανακοιτάξουμε την Ιστορία, η οποία αφορά την Ελλάδα, τη Γερμανία και την Ευρώπη, και ίσως μια αφορμή για να παροτρύνουμε τους νέους ανθρώπους να ασχοληθούν με την αρχιτεκτονική» αναφέρει συνοπτικά για το εγχείρημα η διευθύντρια Πολιτιστικών Προγραμμάτων του Ινστιτούτου Γκαίτε Αθηνών και Νοτιοανατολικής Ευρώπης, δρ Στέφανι Πέτερ, η οποία μας υποδέχτηκε στο αίθριο του προσφάτως ανακαινισμένου κτιρίου.

«Ηταν εξαιρετικά δύσκολο να επιλέξουμε μόνο έξι Ελληνίδες, αλλά υπήρχαν σοβαροί περιορισμοί και από πλευράς χρόνου και από πλευράς χώρου. Παρ’ όλ’ αυτά, τόσο το έργο τους όσο και η προσωπικότητά τους καθιστούν σαφές ότι είχαν μια ισχυρή παρουσία κι έχουν αφήσει ένα δυνατό στίγμα», λέει η Χριστίνα Παπαδημητρίου εξηγώντας τους λόγους που είναι περιορισμένος ο αριθμός των γυναικών που φιλοξενούνται, την ώρα που η Ναταλία Μπούρα προσθέτει μια επιπλέον παράμετρο: «Είναι πολύ δύσκολο να βρεις υλικό σχετικά με το έργο τους, καθώς οι περισσότερες δούλευαν ως ζευγάρι με τον σύζυγό τους, ενώ αρκετές δεν πίστευαν ότι το έργο τους αξίζει τόσο ώστε να καταθέσουν το αρχείο τους σε έναν φορέα». «Ας μην ξεχνάμε πως πρόκειται για έναν απολύτως ανδροκρατούμενο χώρο διεθνώς και πως οι γυναίκες που εμφανίζονται στο προσκήνιο ως μέλος ενός αρχιτεκτονικού διδύμου, συνήθως φαίνεται να έχουν δευτερεύοντα ρόλο. Ευτυχώς αυτό το δεδομένο φαίνεται να αλλάζει», καταθέτει τη δική της εμπειρία η καθηγήτρια Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Ρένα Σακελλαρίδου, την υπογραφή της οποίας φέρουν εμβληματικά κτίρια μεγάλης κλίμακας στην Αθήνα, όπως το Μέγαρο Καρατζά στην Πλατεία Κοτζιά, το κτίριο της Εθνικής Ασφαλιστικής στη Λεωφόρο Συγγρού και πιο πρόσφατα το Agemar, το εντυπωσιακό κτίριο – έδρα του εφοπλιστικού ομίλου Αγγελικούση, έργα που η ίδια θεωρεί ότι κατάφερε να υλοποιήσει επειδή κέρδισε την εμπιστοσύνη ανδρών πελατών, ανθρώπων, όπως λέει, που δεν ενδιαφέρονταν για το φύλο, αλλά αναζητούσαν δημιουργό που θα ανταποκρινόταν καλύτερα σε αυτό που ήθελαν. «Αυτή άλλωστε είναι και η προσέγγισή μας εδώ: όχι να διαχωρίσουμε τις γυναίκες από τους άνδρες αλλά να τις παρουσιάσουμε επειδή η δουλειά τους δεν είναι γνωστή και να συνειδητοποιήσουμε ότι η ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής θα πρέπει να ξαναγραφεί», εκτιμά η Ναταλία Μπούρα.

ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ. Κι αν λοιπόν ξαναγραφόταν η ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής ποιο κεφάλαιο θα προσέθετε η καθεμία από τις συμμετέχουσες; «Η Αλεξάνδρα Πασχαλίδου Μωρέττη (σ.σ.: πέρασε πρώτη μεταξύ 600 υποψηφίων το 1932 στο ΕΜΠ και η μοναδική κοπέλα ανάμεσα σε 25 αγόρια) έδειξε μέσα από τα 135 εθνικά περίπτερα για τη συμμετοχή της Ελλάδας σε διεθνείς εκθέσεις που σχεδίασε μαζί με τον σύζυγό της Δημήτρη πως η αρχιτεκτονική μπορεί να συνδυαστεί με την οικονομία. Η Μαρίκα Ζαγορισίου ταξίδεψε στο Ιράκ για πολεοδομικές και κτιριολογικές μελέτες, χωρίς να γνωρίζει τη γλώσσα, και ασχολήθηκε σε βάθος με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Η Ελλη Νικολαΐδου Βασιλικιώτη πέραν του Ασυρμάτου ενδιαφέρθηκε να αποκτήσει ποιότητα το πρόγραμμα εργατικής κατοικίας. Η Αναστασία Τζάκου εκτός από πρώτη καθηγήτρια στην Αρχιτεκτονική υπήρξε και από τις πρώτες που δοκιμάστηκαν στο ελεύθερο επάγγελμα και η Σουζάνα Αντωνακάκη ήταν από τις πρώτες που έτυχε διεθνούς αναγνώρισης για το έργο της, ενώ η Ρένα Σακελλαρίδου εκπροσωπεί τη νεότερη γενιά που ασχολείται με κτίρια μεγάλης κλίμακας στο κέντρο της πόλης», απαντά η Χριστίνα Παπαδημητρίου.

Δεδομένου του ότι η έκθεση έχει δύο σκέλη – ένα ελληνικό κι ένα γερμανικό -, η αντιμετώπιση των γυναικών αρχιτεκτόνων στη Βόρεια Ευρώπη ήταν διαφορετική; Η απάντηση έρχεται με μία φωνή και από την επιμελήτρια και από την υπεύθυνη των αρχείων αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη και είναι αρνητική.

Και ο 21ος αιώνας; Πώς βρίσκει τις αρχιτέκτονες; «Αναδεικνύονται πολλές φωνές, αλλά σε έργα κυρίως μικρής κλίμακας, λόγω της κρίσης που προηγήθηκε. Τα επόμενα χρόνια θα δούμε αλλαγές: θα ξεκινήσουν και πάλι μεγάλα έργα και ο αρχιτέκτων θα βρεθεί ξανά στο επίκεντρο του έργου. Η πανδημία οπωσδήποτε θα αφήσει το στίγμα της καθώς πλέον θα δίνεται ιδιαίτερη σημασία στον αερισμό και τον φωτισμό των χώρων, ενώ στα σπίτια πιθανότατα θα πρέπει να προβλέπεται και χώρος εργασίας. Στα επόμενα δύο χρόνια εκτιμώ ότι θα απελευθερωθούν πολλές δυνάμεις στον χώρο της αρχιτεκτονικής, γεγονός που με κάνει να αισιοδοξώ», καταλήγει η Ρένα Σακελλαρίδου.