«Οπλο η πένα, όπλο και το ντουφέκι»

^«Οι κολιγάδες» (εκδ. Gutenberg) είναι προϊόν μιας τουλάχιστον τριπλής συγκυρίας. Ο εορτασμός, πριν απ’ όλα, των 200 χρόνων από την κήρυξη της Επανάστασης στην Ελλάδα – και ειδικότερα στην Ανδρο. Το ενδιαφέρον του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, το οποίο συμπεριέλαβε το έργο στο παράρτημα του επιστημονικού περιοδικού του «Παράβασις». Και η επί 40ετία ενασχόληση του εκδότη Γιώργου Δαρδανού με την ιστορία της γενέθλιας Ανδρου. Ο λόγος για το θεατρικό κείμενο που γεννήθηκε από τη συνεργασία του με τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Μηνά Βιντιάδη. Το έργο αφηγείται σε 32 σύντομες σκηνές το ιστορικό της εξέγερσης των κολιγάδων του νησιού στα πρώτα χρόνια του Αγώνα, που οδήγησε στην κατάληψη της εξουσίας από τον λαό, ενώ οι κοτζαμπάσηδες στράφηκαν για βοήθεια στους Οθωμανούς αρχικά και στην Προσωρινή Διοίκηση του Αγώνα στη συνέχεια, με αποτέλεσμα το κίνημα να καταρρεύσει.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον, όμως, προκαλεί ο υπότιτλος: «Ο Δημήτρης Μπαλής, ο Θεόφιλος Καΐρης και η άγνωστη επανάσταση της Ανδρου». Ο πρώτος είναι ο ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης τον χειμώνα του 1821-1822 – μαζί με τον αδερφό του Λεονάρδο -, όταν τα χωριά της Ανδρου πήραν επαναστατική όψη και παντού κυριαρχούσε το σύνθημα της διπλής απελευθέρωσης από τους Τούρκους και τους «άρχοντες». Με το κλίμα εκείνης της εποχής «συνομιλεί» το θεατρικό κείμενο: «Αυτή η γη, αδερφέ, είναι δική μας, το χώμα, οι ελιές, τα σταφύλια, ο αέρας. Κι ο αέρας που αναπνέουμε θέλουν πιστεύουμε πως τους ανήκει, ποιος ο αέρας, το οξυγόνο…» ακούγεται ο Δημήτρης στην 6η Σκηνή.

Ο ΚΑΪΡΗΣ ΩΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ. Πρωτότυπη, σύμφωνα με τον θεατρολόγο και ομότιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ Βάλτερ Πούχνερ, που υπογράφει την εισαγωγή, είναι «και η στενή σύνδεση της υπόθεσης με τον ανδριώτη φιλόσοφο και παιδαγωγό, κληρικό και διαφωτιστή, διευθυντή της Ακαδημίας και στις Κυδωνίες, αργότερα και αφορισμένο για τη “Θεοσέβειά” του, Θεόφιλο Καΐρη, τον μετέπειτα διευθυντή του ορφανοτροφείου της Ανδρου, ο οποίος τραυματίστηκε βαριά στην εκστρατεία του Ολύμπου το 1822 και συμμετείχε και στις τρεις πρώτες Εθνοσυνελεύσεις». Η ξεχωριστή αυτή μορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, εμποτισμένη με τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, αναλαμβάνει μέσα στο έργο τον ρόλο του Αφηγητή (μια πρωτότυπη δραματουργική διαχείριση των ιστορικών προσώπων): «Πρώτα έμαθα τα γράμματα και μετά έπιασα στα χέρια μου το καριοφίλι. Πολέμησα την αμορφωσιά και την αδικία, μα και τον Τούρκο και τον υπηρέτη του. Η πνευματική ελευθερία δεν έχει καμιά αξία όταν το έθνος είναι υπόδουλο. Ο καλός δάσκαλος πρέπει να είναι και καλός αγωνιστής, όπλο είναι κι η πένα, όπλο και το ντουφέκι» (Σκηνή 25).

Αξίζει να σημειωθεί ότι παράλληλα με την έκδοση αυτή κυκλοφορεί από τον Gutenberg το «Ημερολόγιο του Ολύμπου» του Θ. Καΐρη, σε επιστημονική επιμέλεια της Καϊρείου Βιβλιοθήκης και του ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Δημήτρη Κυρτάτα, με πρόλογο της Ειρήνης – Ευανθίας Καΐρη Γιαννουλοπούλου, επίτιμης προέδρου της Βιβλιοθήκης. Πρόκειται για τις σημειώσεις που είχε κρατήσει στο αρχείο του (11 Μαρτίου – 16 Μαΐου 1822) ο διαφωτιστής κατά τη συμμετοχή του στην Επανάσταση του Ολύμπου («Την ια’ είδομεν τελευταίον τον μεγαλοπρεπή Ολυμπον»). Μια σημαντική στιγμή των απαρχών του Αγώνα σε μια εξαιρετικά φροντισμένη έκδοση.