«Λευκάζει ο χρόνος μέσα στη μνήμη»

Υπήρξε μεταφραστής του Χάιντεγκερ στα ελληνικά και ως ένα σημείο γόνιμος «συνομιλητής» με τη σκέψη του γερμανού φιλοσόφου. Συνεισέφερε στην προβληματική του τραγικού λόγου εντοπίζοντας τις διαφορετικές αποχρώσεις ανάμεσα στην ελληνική τραγωδία, για παράδειγμα, και τον ιουδαιοχριστιανικό λόγο. Και βέβαια άφησε μια πολύτιμη αποτίμηση του δημοτικού τραγουδιού ως στοιχείου πνευματικού πολιτισμού (οι πέντε ομιλίες του στο «Ιδρυμα Γουλανδρή – Χορν» το 1985 κυκλοφόρησαν σε CD το 1999 από τον φερώνυμο Σύνδεσμο Φίλων). Το περίγραμμα για τον στοχαστή Χρήστο Μαλεβίτση (1927 – 1997) δίνεται εδώ μόνο σε αδρές γραμμές προφανώς. Εκτός αυτού, θα πρέπει να αναζητήσει κανείς τις αποχρώσεις ενός λόγου που ταυτίστηκε με σημαντικά κεφάλαια της δυτικής και ρωσικής σκέψης (Μπερντιάεφ, Γιάσπερς, Τίλλιχ κ.ά.), τον διάλογο του ελληνικού στοχασμού με το ευρύτερο πλαίσιο και τη δημόσια παρέμβαση (από το 1974 υπήρξε βασικός συνεργάτης στο περιοδικό «Ευθύνη» του Κώστα Τσιρόπουλου κατά την επανέκδοσή του, 1972 – 2009).

Στις αποχρώσεις αυτές ο εκδότης της «Περισπωμένης», Σωτήρης Φασούλας, εντόπισε την ανάλυση της ταινίας «Χάος» των αδελφών Ταβιάνι – μια εξαιρετική στιγμή τους -, η οποία, στα παλιά τεύχη της Νέας Εστίας (τχ. 1417, 15 Ιουλίου 1986 και τχ. 1418, 1 Αυγούστου 1986). Η έκδοση, που αναμένεται τις επόμενες ημέρες, άρχισε να ετοιμάζεται πριν από 4 – 5 χρόνια, πραγματοποιείται με την άδεια της Νανάς Βουλιουρή, ανιψιάς του Χ. Μαλεβίτση, και συνοδεύεται από δύο κείμενα του Χρήστου Μαρσέλλου στο επίμετρο. Το απόσπασμα που δημοσιεύουμε σήμερα αντιστοιχεί στον επίλογο (πέμπτη ιστορία) της σπονδυλωτής ταινίας, με τίτλο «Συνομιλία με τη μητέρα». Ο Λουίτζι (Ομέρο Αντονούτσι) επιστρέφει σε ώριμη ηλικία στην πατρική γη, όπου όλα έχουν μεταβληθεί σε φαντάσματα. Μέσα στο παλιό σπίτι ζωντανεύει η μορφή της μάνας, η οποία του διηγείται ιστορίες από την εφηβική της ηλικία.

«- Μα εγώ για άλλο κλαίω, Μάνα. Κλαίω γιατί δεν μπορείς πια να με σκέφτεσαι. Σαν ήσουν καθισμένη εδώ σ᾿ αυτή τη γωνιά, έλεγα: Αν εκείνη με σκέφτεται, είμαι ζωντανός γι’ αυτήν. Τώρα που έχεις πεθάνει, δεν με σκέφτεσαι πια. Δεν είμαι πια ζωντανός για σένα. Κι ούτε θα είμαι ποτέ πια.

Ἡ σκέψη του Λουΐτζι είναι, τουλάχιστο ψυχολογικώς, νόμιμη. Θέλομε να βεβαιώσομε την ύπαρξή μας, με την αποδοχή της από τους άλλους. Όταν ο άλλος αφανιστεί, αφανιζόμαστε και εμείς, στο βαθμό που υπάρχομε στις ψυχές των άλλων. Εδώ αναφαίνεται μια συγκλονιστική πραγματικότητα. Το ότι είμαστε αληθινοί μόνο με τον άλλον, μόνοι μας είμαστε το τίποτε. Η αλήθεια της υπάρξεως είναι επικοινωνία των υπάρξεων, η αλήθεια είναι δεσμός ψυχών.

Στο επίπεδο όμως στο οποίο έθεσε το ζήτημα ο Λουΐτζι, η σκέψη του είναι αντιστρεπτή. Και η μητέρα του Λουΐτζι έκαμε την αντιστροφή:

– Δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω τα λόγια σου, του λέει. Ωστόσο, μπορώ να σου πω ένα πράγμα μόνο. Να βλέπεις και με τα μάτια όσων δεν βλέπουν. Θα νιώθεις πόνο βεβαίως, μα ο πόνος αυτός κάνει τα πράγματα πιο ιερά και πιο όμορφα…

Η αντιστροφή της μητέρας είναι αισιόδοξη και βαθύτερη. Μολονότι αυτή είναι η πεθαμένη, δοξάζει τη ζωή, και θέλει να την εμπλουτίσει με την εμπειρία του θανάτου. Πεθαμένη αυτή, διδάσκει το θάρρος της υπάρξεως. Όταν η ύπαρξη αναλάβει τον πόνο του θανάτου των αγαπημένων, μεταστοιχειώνεται από βιολογική σε πνευματική, και μόνο τότε καθιστά τον κόσμο όχι μόνο ομορφότερο, αλλά και ιερότερο.

Έτσι, όμως η συζήτηση με τη μητέρα οδηγεί σε κάποιο αδιέξοδο. Διότι η επικοινωνία των ψυχών είναι σχετική και πεπερασμένη στο βαθμό που τούτη ξεκινάει από προσωπικές και μόνο εμπειρίες, σχετικές κι αυτές και πεπερασμένες. Η επικοινωνία των ψυχών για να γίνει άπειρη χρειάζεται και την κοινωνία του απείρου – της αιωνιότητας.

Το ότι η συζήτηση αφήνει και τους δυο μετέωρους φαίνεται και από την αμφιβολία της μητέρας, γιατί τον κάλεσε. Γι’ αυτό απευθύνεται στο γιό της καταλήγοντας σε μια υποθετική φράση: «Ίσως -του λέγει- σε κάλεσα ναρθείς να σου πω αυτό». Ίσως.

Βεβαίως, η αμφιβολία ενδημεί στον ίδιο τον Λουΐτζι. Ἡ «αναγνώριση» δεν επιτεύχθηκε πλήρως. Όταν θα φτάσομε στο τέλος του έργου, στη θέση που τώρα κάθεται η μητέρα, θα κάθεται ο ίδιος ο Λουΐτζι, κατάμονος. Ὁ αγώνας γίνεται μέσα στην ψυχή του Λουΐτζι, και είναι αγώνας οντολογικής διαυγάσεως. Λέγει ο Λουΐτζι, συνεχίζοντας τη συζήτηση :

– Ξέρω τι βλέπουν τώρα τα μάτια μου, Μάνα. Το πανί της ψαρόβαρκας. Έτσι δεν είναι; …

Μ᾿ αυτή την αποστροφή υπερβαίνεται το επίπεδο του διαλόγου και περνάμε στον χώρο της αποκαλύψεως. Για τον οποίο επέστρεψε στην πατρίδα του. Επειδή αυτός είναι η πατρίδα του. Και δεν το ήξερε, τουλάχιστο με τη σαφήνεια που τώρα αρχίζει να διαγράφεται, ύστερα από τόσους αναβαθμούς.

Και από το παράθυρο προβάλλει ο ωκεανός. Τον διασχίζει ένα καΐκι με κόκκινα πανιά. Ο ωκεανός είναι το αρχέγονο στοιχείο του όντος, το πριν από τη διαφοροποίηση. Και η βάρκα η σχεδία της Ζωής. Και το κόκκινο πανί η έσχατη ελπίδα της. Ακούγεται δε και η σαγηνευτική μουσική των υπαινιγμών, η οποία κορυφώνεται στο τραγούδι της θηλυκιάς φωνής.

Η αποκάλυψη της αιώνιας στιγμής έγινε μακριά από την τύρβη της ιστορίας, όπως τούτη διεκτραγωδήθηκε στα προηγούμενα επεισόδια, και ύστερα από τόσους αναβαθμούς. Μια διαδικασία επαμειβόμενων αναγνωρίσεων ίσαμε τον μεγάλο γνωρισμό. Για να αποκαλυφθεί η στιγμή έπρεπε το εγκόσμιο τοπίο να απογυμνωθεί από τα καθέκαστα συμβεβηκότα, να γίνει καθαρό σύμβολο, να λευκάσει. Αλλά να λευκάσει έπρεπε και ο χρόνος. Και λευκάζει μόνον ο χρόνος ο παρελθών, μέσα στη μνήμη, και μόνο στην παιδική ηλικία. Μόνον ο καθαρός και πάλλευκος χρόνος της παιδικής ηλικίας μπορεί να ομοιωθεί με τη βασιλεία του πνεύματος…

Χρήστος Μαλεβίτσης
Επιστροφή στο Χάος
Επίμετρο: Χρήστος Μαρσέλλος
Εκδ. Περισπωμένη, σελ. 128