Η επανάσταση της διανόησης

Ο Αλέξης Πολίτης ανήκει στη χορεία των σημαντικών μελετητών του ελληνικού 19ου αιώνα. Η μακρά του ενασχόληση με τη συγκρότηση του νεότερου Ελληνισμού έχει δώσει μεγάλες συνθέσεις όπως η πιο πρόσφατη για τη ρομαντική λογοτεχνία, αλλά και κομβικά έργα στη μικρή φόρμα, όπως τα «Ρομαντικά χρόνια» (1993) – από τις σταθερές αναφορές για τη μελέτη του προπερασμένου αιώνα. Αντλώντας σαφώς από τη δημοτική παράδοση, ο Πολίτης την εξέλιξε αφήνοντας ήδη παρακαταθήκη για την κίνηση και την εξέλιξη ιδεών κατά τη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού ιδεολογικού υποστρώματος σε πολλαπλά επίπεδα. Κι αυτό ενώ μονίμως προωθούσε τη σύνθεση και αναζητούσε διεισδυτικά τα νήματα που τις αποτελούν.

Στο τελευταίο του βιβλίο «1821-1831: Μαζί με την ελευθερία γεννιέται και η καινούρια λογοτεχνία» (ΠΕΚ, 2021) ο Αλέξης Πολίτης ανατρέχει στο επαναστατικό καταστατικό γεγονός για να ερευνήσει ένα άλλο κρίσιμο ζήτημα: την επίδραση της Επανάστασης στους τομείς της διανόησης, αναδεικνύοντας από τη μια μεριά την πολλαπλότητα του ’21 και ένα μεγάλο «όπλο» στη συγκρότηση της ίδιας της Επανάστασης: τη διανοητική της διάσταση. Ο ίδιος εξάλλου με τη γλωσσική δύναμη που χαρακτηρίζει τα κείμενά του επισημαίνει το κεντρικό ερώτημα της μελέτης: «Το κεντρικό λοιπόν ερώτημα που θέτει ετούτη η μελέτη είναι αν – και πόσο – τα χρόνια της Επανάστασης συνιστούν επαναστατική περίοδο και στους ποικίλους τομείς της διανόησης».

Στις μελέτες ο Πολίτης φροντίζει να τηρεί εξαρχής τους ιστορικούς κανόνες. Η αφήγηση της ιστορίας των ιδεών χρειάζεται και την ιστορική της ακολουθία. Γι’ αυτό και ξεκινά από τα χρόνια της προετοιμασίας, το 1800-1820: αυτή την κρίσιμη και διαμορφωτική περίοδο στον δρόμο προς την Επανάσταση, όπου κυρίαρχο ρόλο έχει το κίνημα του Διαφωτισμού, το οποίο και εξετάζει όσον αφορά τα Βαλκάνια και συνολικά την Ανατολική Μεσόγειο. Επιμένοντας στην πολλαπλότητα των φαινομένων της περιόδου – είναι εξάλλου από τους βασικούς μελετητές που αναδεικνύουν αυτές τις διαστάσεις -, αναγνωρίζει τη σημασία των εμπορικών δρόμων στη διάδοση των νεωτερικών ιδεών, όπως και την ύπαρξη επάλληλων κύκλων σε αυτή την ανάπτυξη – ακόμα και εκκλησιαστικών.
Καθοριστική τομή για την περίοδο θέτει το 1810 και τη σχηματοποίηση της νεοελληνικής ποίησης με κορυφαίους εκπροσώπους τους Αθανάσιο Χριστόπουλο και Γιάννη Βηλαρά. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η «ποιητική έκφραση αποκτά μιαν αυταξία που δεν θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε σε παλαιότερους ποιητές, το βάρος περνάει από το τι στο πώς, από το νόημα στον τρόπο διατύπωσης». Συνδυάζοντας την πραγματολογική μελέτη μέσα από την επιλογή κειμένων αλλά και την ιστορική έρευνα, επόμενος σταθμός είναι το θέατρο, όπου επισημαίνει την αύξηση της παραγωγής αλλά και των μεταφράσεων με έργα που αποκτούν «νεωτερικό περιεχόμενο, όπου η κοινωνική ματιά του Διαφωτισμού συνδυάζεται με τα εθνικά οράματα του ανατέλλοντος Ρομαντισμού». Αντίθετα, στην πεζογραφία δεν παρατηρείται ανάλογη ανάπτυξη. Υπάρχει, όμως, εκεί ένας ιδιαίτερα σοβαρός λόγος: η ύπαρξη γραπτών κειμένων από την αρχαιότητα που αποτελούσαν σεβαστά πρότυπα για όλο τον ευρωπαϊκό κόσμο και δημιουργούσαν μια ισχυρή παρακαταθήκη που δύσκολα θα μπορούσε να υποκατασταθεί.

Ο Πολίτης εξετάζει και άλλες σημαντικές παραμέτρους σε αυτή τη «διανοητική επανάσταση» του Ελληνισμού που έχει ξεκινήσει πριν από τον Αγώνα και τον τροφοδοτεί αποφασιστικά και καταλυτικά. Φαναριώτες, φιλέλληνες, εκδοτική παραγωγή, ο παράγοντας βιβλίο, όλα περνούν κάτω από το έμπειρο και διεισδυτικό ερευνητικό μικροσκόπιο βάζοντας τις ψηφίδες σε ένα έργο που πάντα δημιουργεί την απορία αν κινήθηκε με μια ενότητα ή ακολούθησε πολλές παράλληλες πορείες που τελικά συνέκλιναν στην ιδέα της Επανάστασης του 1821.

Ο νέος κόσμος

Το βέβαιο συμπέρασμα που καταγράφεται στον επίλογο είναι αυτό που αφορά τον νέο κόσμο. Η Ελληνική Επανάσταση είναι ένα γεγονός νεωτερικότητας κυρίως γιατί φέρνει στην επιφάνεια έναν «χώρο» που αναδύθηκε μέσα στην οθωμανική κυριαρχία, συμβάδισε με την Εθνική Επανάσταση, αφουγκράστηκε τα ευρωπαϊκά κελεύσματα, ακολούθησε την εξέλιξη της Επανάστασης στο νέο πολιτικό υποκείμενο.
Η μικρή φόρμα του Πολίτη αποδεικνύεται λειτουργική στην πυκνότητα, στον γλωσσικό της πλούτο, στη συσσωρευμένη γνώση που διαμοιράζει, στον συνδυασμό της μικροϊστορίας με τη μεγάλη εικόνα, στην πραγματολογική μελέτη των κειμένων σε συνδυασμό με την ιστορική έρευνα. Ενα από τα σημαντικά βιβλία για τα 200 έτη από το 1821 όχι μόνο γιατί υποδεικνύει ένα βάθος σε αθέατες όψεις, αλλά και επειδή ανοίγει τη βεντάλια ανάγνωσης φέρνοντας στο φως τη σημασία του 1821 όχι απλώς ως έτους αλλά και ως μιας διακριτής περιόδου.

Αλέξης Πολίτης
1821-1831: Μαζί με την ελευθερία γεννιέται και η καινούρια λογοτεχνία
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,
2021, σελ. 136
Τιμή 9 ευρώ