Ηθική οικονομία: άγνωστη λέξη, {LF}γνωστές συνέπειες

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών (ΙΤΕ) ο συλλογικός τόμος «Εκδοχές της ηθικής οικονομίας», σε επιστημονική επιμέλεια του Νίκου Ποταμιάνου. Στο έργο συγκεντρώνονται μελέτες ιστορικών, κοινωνικών ανθρωπολόγων, φιλοσόφων και πολιτικών επιστημόνων σχετικά με μια μεγάλη γκάμα θεμάτων γύρω από την -υπό ευρεία έννοια- Ηθική Οικονομία. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί πως στον τόμο συμμετέχουν ειδικοί από αρκετά πανεπιστήμια της χώρας. Καθηγητές, υποψήφιοι διδάκτορες και νέοι ερευνητές «συστρατεύθηκαν» και επί μία διετία ασχολήθηκαν επισταμένα με την Ηθική Οικονομία τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πραγματολογικό επίπεδο. Πρέπει να τονιστεί πως η έρευνα – ανάλυση δεν περιορίστηκε στο εννοιολογικό πλαίσιο, αλλά αντιθέτως -σύμφωνα και με τη θεματική με την οποία ασχολείται ο εκάστοτε συγγραφέας- γειώθηκε σε ιστορικά περιστατικά, συγκεκριμένα χρονικά και χωρικά πλαίσια ή, αν προτιμάτε, «εξειδικεύθηκε» περιπτωσιολογικά. Πρακτικά αυτό σημαίνει πως αφενός κάθε κείμενο διαθέτει την αυτονομία του, αφετέρου ο τόμος είναι μία ολοκληρωμένη προσπάθεια περιγραφής και ανάλυσης του όρου Ηθική Οικονομία.

Τι είναι η ηθική οικονομία;

Κρίσιμο είναι να καταστεί σαφές εξαρχής τι είναι η ηθική οικονομία. Το βασικό αυτό ζήτημα -όπως και άλλα σημαντικά- γύρω από την έννοια επιλύονται στην εισαγωγή του επιμελητή του τόμου, ιστορικού Ν. Ποταμιάνου (Ευγενή παχύδερμα και πάσχοντες εργάτες, ΑΣΙΝΗ, 2016, Μαγαζάτορες και βιοτέχνες στην Αθήνα 1880-1925, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018 κ.ά). Ο όρος ηθική οικονομία «γεννήθηκε» από τον E.P. Thompson (H ηθική οικονομία του πλήθους στην Αγγλία τον 18ο αιώνα, εισαγωγή-επιμέλεια Ν. Ποταμιάνος, μετάφραση Γ. Βογιατζης, ΕΑΠ, 2020) για να περιγράψει τα αιτήματα, τις αντιδράσεις και κινητοποιήσεις των από τα κάτω (μη προνομιούχων, φτωχών κοινωνικών στρωμάτων) για τη ρύθμιση με τρόπο ηθικό/δίκαιο της οικονομίας. Με άλλα λόγια, ως ηθική οικονομία μπορεί να θεωρηθεί η λαϊκή αντίθεση – αντίσταση στην κυριάρχηση της ελεύθερης αγοράς και του καπιταλιστικού μοντέλου οικονομίας, ενός μοντέλου που κυριολεκτικά οδηγούσε τα φτωχά λαϊκά στρώματα στην πείνα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως οι βασικότερες -και ιστορικά πρώτες- κινητοποιήσεις που σημειώθηκαν στο όνομα της ηθικής οικονομίας είχαν ως στόχο να τεθούν όρια στην αισχροκέρδεια γύρω από το ψωμί και εν γένει τα τρόφιμα.

Ασφαλώς η έννοια δεν εξαντλείται στην επιστήμη της ιστορίας και στα ζωτικής φύσεως αιτήματα γύρω από την τροφή. Υπό ευρύτερο πρίσμα εκτείνεται σε συστημικά ζητήματα όπως η οικονομική δικαιοσύνη, η εκμετάλλευση, η εργασία κ.ά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εξηγείται, σύμφωνα με τον Ποταμιάνο, η «επέκταση» του όρου αφενός σε μία πληθώρα επιστημονικών πεδίων όπως η ανθρωπολογία ή η κοινωνική οικονομία οι οποίες «δανείστηκαν» από την ιστορία την έννοια, αφετέρου η ενσωμάτωση της στον πυρήνα ιδεολογικών ρευμάτων και πολιτικών κινήσεων όπως η Νέα Αριστερά.

Στην παρουσίασή μας δεν θα επεκταθούμε περαιτέρω στις θεωρητικές απαρχές, τα διαφορετικά ρεύματα, την εξέλιξη ή άλλες παραμέτρους της έννοιας καθώς θεωρούμε πως το εισαγωγικό σημείωμα του επιμελητή αποτελεί μια σαφή και χρήσιμη επισκόπηση της έννοιας.

Πολυεπίπεδη ανάγνωση

Το κύριο μέρος αποτελείται από 12 άρθρα (αυτόνομες μελέτες), τα οποία χωρίζονται σε 5 κεφάλαια ανάλογα με το θεματικό, χρονικό ή και χωρικό τους πλαίσιο. Τα κείμενα αυτά έχουν ως κοινή συνισταμένη τους την ηθική οικονομία, εκτείνονται ωστόσο σε ένα μεγάλο φάσμα ιστορικών γεγονότων και επιστημονικών κλάδων· κάτι που καθιστά αδύνατη την αναλυτική τους παρουσίαση σε ένα σημείωμα όπως αυτό. Ως εκ τούτου, παραλείψεις ή αστοχίες στην περιγραφή των κειμένων βαρύνουν τον γράφοντα και όχι τους συμμετέχοντες στον τόμο.

Η ηθική οικονομία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα αιτήματα γύρω από την τροφή. Ως εκ τούτου, είναι φυσικό και επόμενο, το πρώτο κεφάλαιο («Η ηθική οικονομία της πείνας») να αφορά ακριβώς τέτοια ζητήματα. Στη μελέτη της η Ελένη Γκαρά αναλύει τις λαϊκές διαμαρτυρίες στον Οθωμανικό χώρο κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, ενώ ο Βασίλης Γεωργάκης παρουσιάζει στοιχεία σύνδεσης της ηθικής οικονομίας και των αγροτών της Ηπείρου κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού.

Το δεύτερο κεφάλαιο αφορά διαφορετικές αλλά και αλληλοσυνδεόμενες πτυχές της ηθικής οικονομίας κατά την περίοδο 1900-1940. Ο Κώστας Παλούκης συνδυάζοντας ήδη υπάρχουσες μελέτες με τη δική του πρωτότυπη έρευνα γύρω από τον εργατικό Τύπο παρουσιάζει στοιχεία γύρω από τον συνδικαλισμό του Μεσοπολέμου εστιάζοντας στην έννοια του ηθικού συνδικαλισμού. Με το κείμενο του Παλούκη συνομιλεί η έρευνα που πραγματοποίησε ο Νίκος Αλέξης για τις εκκινούμενες από θεωρητικά στοιχεία της ηθικής οικονομίας αντιδράσεις μιας σειράς εργατικών κλάδων (αμαξηλατών, σιγαροποιών) κατά τον Μεσοπόλεμο. Στην ίδια χρονική περίοδο εκτείνεται και η μελέτη του Νίκου Λεωνιδάκη, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται η πρακτική του λοκ άουτ (ανταπεργία) και οι προεκτάσεις που αυτή είχε στον κόσμο της εργασίας. Το κεφάλαιο ολοκληρώνει η μελέτη του Νίκου Ποταμιάνου στην οποία παρουσιάζονται διάφορα στοιχεία αναφορικά με τη σχέση των καταστηματαρχών της Αθήνας και της ηθικής οικονομίας. Ο Ποταμιάνος φωτίζει αντιλήψεις και πρακτικές των μαγαζατόρων της πρωτεύουσας κατά την περίοδο 1927-1940, που κατά τον ίδιο, εντάσσονται στην υπό ευρεία έννοια ηθική οικονομία.

Διαφορετικές πλευρές της λαϊκής διαμαρτυρίας κατά την Κατοχή παρουσιάζονται από τον Κώστα Φουντανόπουλο και τον Κωνσταντίνο Λαμπράκη στο 3ο κεφάλαιο του τόμου. Οι ιδιαίτερες συνθήκες της συγκεκριμένης περιόδου (εξαθλίωση, πείνα κ.λπ.) καθιστούσαν άλλωστε αναγκαίες και επιβεβλημένες τις διαφορετικού ρεπερτορίου πράξεις αντίστασης, τόσο στην περιφέρεια όσο και στα αστικά κέντρα στα οποία και εστιάζουν τις μελέτες τους οι δύο συγγραφείς. Πιο συγκεκριμένα, ο Φουντανόπουλος αναλύει τις λαϊκές διαμαρτυρίες που αφορούν -κυρίως- τον επισιτισμό στη Θεσσαλονίκη κατά την συγκεκριμένη περίοδο, ενώ στο άρθρο του ο Λαμπράκης εστιάζει την ανάλυση του στην ρητορική και πολιτική δράση του ΕΑΜ από τη μία και της δωσιλογικής κυβέρνησης και των κατοχικών δυνάμεων από την άλλη, αναφορικά με τη μαύρη αγορά στην κατεχόμενη Αθήνα.

Οι δύο πρωτότυπες θεματικά μελέτες που αποτελούν το 4ο κεφάλαιο του έργου, εντάσσουν την έννοια της ηθικής οικονομίας -ή στοιχεία της- στον κόσμο των ιδεών. Τα κείμενα της Βίκυς Καραφουλίδου και Ελένης Κακλαμάνου φωτίζουν τη συσχέτιση της ηθικής οικονομίας με τη σκέψη δύο στοχαστών διαφορετικών χρονικών περιόδων, πολιτικών χώρων και στοχεύσεων: του Ν. Εξάρχου και του Π. Κανελλόπουλου αντίστοιχα.

Η τελευταία ενότητα «Εκδοχές της ηθικής οικονομίας στις κοινωνικές επιστήμες» επιβεβαιώνει την αλληλεπίδραση της έννοιας με επιστημονικούς κλάδους πέραν της ιστορίας, όπως η φιλοσοφία, η κοινωνική ανθρωπολογία και η πολιτική επιστήμη. H Ελενα Μαμουλάκη συνδέει την έννοια του δώρου κατά Mauss με τη στάση που κράτησαν οι Ικαριώτες προς τους εξόριστους στο νησί τους κομμουνιστές, αναδεικνύοντας έτσι ανθρωπολογικά στοιχεία που σχετίζονται με την ηθική οικονομία. Η δικαστική διαδικασία υπαγωγής ή μη των λεγόμενων «κόκκινων δανείων» στο νόμο Κατσέλη αποτέλεσε την πραγματολογική βάση της μελέτης της Δήμητρας Κόφτη, η οποία εστίασε στην έννοια του χρέους και των οπτικών των υποκειμένων που συμμετέχουν στη διαδικασία (δανειολήπτες, δικηγόροι, δικαστικοί) γύρω από αυτό. Ο Διονύσης Δρόσος στη δική του συμβολή στον τόμο εξετάζει τη θέση φιλελευθέρων στοχαστών (Humme, Smith) γύρω από έννοιες που είτε άμεσα είτε έμμεσα (ιδιοκτησία, δικαιοσύνη) συνομιλούν με την ηθική οικονομία. Τέλος, ο Γιάννης Σταυρακάκης εκκινεί την ανάλυση του ασκώντας κριτική στη «ηθική διάσταση» που δίνουν στον λαϊκισμό ορισμένοι μελετητές όπως οι Hofstadter-Müller-Mudde και Kaltwasser. Προχωρώντας σε μια συνοπτική παρουσίαση του «αντίλογου», τόσο μέσω της ξενόγλωσσης και εγχώριας βιβλιογραφίας όσο και του δικού του πλαισίου, φωτίζει τις αστοχίες και αντινομίες των στερεοτυπικών προσεγγίσεων γύρω από το λαϊκιστικό φαινόμενο. Το κείμενο του (και ο τόμος) κλείνει με χρήσιμα συμπεράσματα που καταδεικνύουν την -έως ένα βαθμό- κοινή πορεία (ή και μοίρα, θα προσθέταμε εμείς) της ηθικής οικονομίας και του λαϊκισμού.

Οπως τονίζει ο επιμελητής, η συζήτηση γύρω από την έννοια της ηθικής οικονομίας στην Ελλάδα είναι περιορισμένη. Από την παραπάνω πρόταση θα αλλάζαμε μόνο τον χρόνο του ρήματος είναι: η συζήτηση ήταν περιορισμένη. Το συνολικό εγχείρημα (ερευνητικό πρόγραμμα, συνέδρια, έκδοση βιβλίου) βοήθησε κατά την άποψή μας όχι απλά να ανοίξει ευρύτερα αυτή η συζήτηση αλλά -με την ολοκλήρωση του «κύκλου εργασιών της» και την έκδοση του τόμου- να καταστούν προσβάσιμες σε όλους πρωτότυπες μελέτες και πολυεπίπεδες αναλύσεις.

Εν κατακλείδι, θεωρούμε πως ο συγκεκριμένος τόμος επιτελεί έναν διττό στόχο: αφενός λειτουργεί ως μία πλήρης και κατατοπιστική πρώτη γνωριμία του αναγνώστη με την θεματική της ηθικής οικονομίας, αφετέρου αποτελεί ένα βιβλιογραφικό σημείο αναφοράς για την ακαδημαϊκή κοινότητα.

ΥΓ: Το βιβλίο είναι προϊόν του ερευνητικού προγράμματος «Ηθική και οικονομία. Ζητήματα ηθικής στον δημόσιο λόγο σχετικά με την αγορά και το κέρδος, Ελλάδα τέλος 19ου αιώνα – πρώτο μισό 20ού αιώνα», το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ελληνικό Ιδρυμα Ερευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) και από τη Γενική Γραμματεία Ερευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ). Είναι διαθέσιμο ψηφιακά και δεν κυκλοφορεί «στην αγορά». Δεν είναι κρίμα να μην είναι διαθέσιμη η έντυπη έκδοση του, τουλάχιστον, στις βιβλιοθήκες των Πανεπιστημίων της χώρας;

Ο τόμος είναι διαθέσιμος για λήψη στον σύνδεσμο: https://moral-economy.ims.forth.gr/?page_id=101

Το site του προγράμματος: https://moral-economy.ims.forth.gr/