«Η φωτογραφία σού βγάζει έναν άλλο εαυτό»

Το βιβλίο του «Δεν υπάρχει τίποτα πίσω από μια φωτογραφία», που μόλις κυκλοφόρησε, είναι ένα ταξίδι στον χρόνο από το Παρίσι προς την Αθήνα και αντίστροφα. Με μικρά κείμενα σκέψεων, εντυπώσεων, σύντομες στιχομυθίες με πρόσωπα που στη συνέχεια κοίταξαν τον φακό του για όσο διάστημα εκείνος χρειάστηκε να κάνει το πορτρέτο τους. «Το θέμα της φωτογένειας δεν το έχω πολυερευνήσει. Πιστεύω όμως πως καθένας μπορεί να βγει “ωραία”, ανάλογα με το φως, τη διάθεση της στιγμής και τη σχέση που δημιουργείται με τον φωτογράφο», σημειώνει ο Σπύρος Στάβερης δίπλα σε μια φωτογραφία του με ένα στιγμιότυπο στη στάση των λεωφορείων κάπου στο Παρίσι. Εκείνος που με έναν διακριτικό τρόπο έκανε την ακτινογραφία της αστικής μελαγχολίας, φωτογραφίζοντας το πλήθος σε δρόμους ή την απουσία σε κλειστούς χώρους. Και με αυτό το βιβλίο, στο οποίο ο τίτλος προκαλεί τον αναγνώστη του να υποστηρίξει το αντίθετο, ο Στάβερης εξασκεί τη μεθοδολογική προσέγγιση του ιστορικού ερευνητή, από την εποχή των σπουδών του στο Παρίσι, του πλάνητα φωτογράφου που βοτανολογεί την άσφαλτο στους δρόμους των μητροπόλεων, αλλά και του συγγραφέα.

«Από μόνη της, η φωτογραφία υπενθυμίζει μια συνθήκη, μια τοπογραφία, μια διάθεση, ίσως και μια έξαψη, αλλά δεν μαρτυράει τα κρυφά της ελατήρια. Αν κάποτε αυτά φανερωθούν μέσα από σημειώσεις και παλιά τετράδια, θα είναι είτε από απερισκεψία είτε επειδή η αντιστοιχία φωτογραφίας και συγκεκριμένων περιστάσεων, επιθυμιών, παρορμήσεων θα αποσκοπεί να αποκαταστήσει πληρέστερα την εικόνα», μας εξηγεί. Και η συνάντησή μας στο βιβλιοπωλείο του εκδοτικού οίκου Πόλις είναι μια ειλικρινής εξιστόρηση αυτής της επαγγελματικής διαδρομής, μέσα από την οποία ο πλάνης φωτογράφος μάς συστήνει τον συγγραφέα εαυτό του: «Ημουν 2 χρονών όταν φτάσαμε στο Παρίσι με την οικογένειά μου. Ο πατέρας μου, φαντάζομαι, αισθάνθηκε κάπως εγκλωβισμένος στην Ελλάδα, γιατί είχε πάρει μέρος στην Αντίσταση, τον είχαν πιάσει οι Γερμανοί και μπήκε σε στρατόπεδο. Μετά, όταν γύρισε, έκανε τη θητεία του στον Στρατό, αλλά τον μάγκωσαν ως αριστερό. Κι επειδή και τον θείο μου τον είχαν στείλει στη Μακρόνησο, τον έπνιξε η κατάσταση κι έτσι κάποιος γνωστός του που γνώριζε έναν εφοπλιστή Κεφαλλονίτη τον βοήθησε και μας έβγαλε εισιτήριο one way για Μασσαλία με το πλοίο και στο Παρίσι».

Εζησες όλα τα παιδικά σου χρόνια στο Παρίσι;

Ναι. Τελείωσα εκεί και το πανεπιστήμιο. Ο Μάης του ’68 με βρήκε στο Λύκειο, με τις καταλήψεις, τις απεργίες. Είχε αρχίσει να με απασχολεί η πολιτική και όταν έγινε εδώ το Πολυτεχνείο, αποφάσισα με μερικούς φίλους να κατέβουμε για να δούμε τι συμβαίνει. Ενίσχυσα τότε τους δεσμούς μου και ακολούθησε μια περίοδος που πηγαινοερχόμουν Παρίσι – Αθήνα, γιατί δεν ήξερα πού να κατασταλάξω. Υστερα από κάποια χρόνια αποφάσισα να γυρίσω εδώ και να μείνω. Και δεν το μετάνιωσα.

Εχεις την αίσθηση ότι δεν νιώθεις καλά πουθενά;

Κάτι με τρώει και μένα. Γιατί το Παρίσι… Την ξέρεις αυτή την ταινία του Ριβέτ, «Το Παρίσι μάς ανήκει»; Ετσι αισθανόμουν κι εγώ, ότι μου ανήκει. Κάποια στιγμή όμως αισθάνθηκα ότι με έδιωχνε. Δεν έβρισκα να κάνω εκεί αυτά που ήθελα και το ένιωσα λίγο σαν προδοσία. Το βιβλίο αυτό μου επιτρέπει να πάρω την εκδίκησή μου απέναντι σε αυτό το Παρίσι.

Είσαι λίγο δηκτικός στα κείμενά σου.

Ναι, όπως στην τελευταία μου επίσκεψη στα γραφεία της «Libération», όπου υπήρχε πολλή ψυχρότητα, αν και είχα εργαστεί εκεί όταν είχαν βγάλει το ένθετο για την Ευρώπη. Κι όταν τελείωσε αυτό, εγώ είχα μπει στα ελληνικά περιοδικά και βλακωδώς έκλεισα αυτή την πόρτα. Ομως είχαν αλλάξει οι άνθρωποι και η ατμόσφαιρα ήταν πια διαφορετική. Δεν ασχολήθηκα καθόλου με το να διατηρήσω επαφές με τη Γαλλία.

Γιατί έκλεισες πίσω σου την πόρτα;

Ισως γιατί αισθανόμουν ότι προχωρούσα και ότι έκανα βήματα εδώ πιο πέρα και από αυτά που μου είχε επιτρέψει η συνεργασία με τη «Libération». Εβλεπα μια πρόοδο σε αυτό που έκανα και έλεγα, εφόσον προχωράω, εδώ βρίσκομαι. Δεν έκανα καμία προσπάθεια να προσεγγίσω οργανισμούς και φεστιβάλ που προβάλλουν τη φωτογραφία. Θα μπορούσαν να με είχαν βρει βέβαια, αλλά κάτι τέτοιο δεν συνέβη.

Κυκλοφορούσες σε μέρη όπου συνήθως πάνε οι καλλιτέχνες για να τους γνωρίσει ο κόσμος της τέχνης;

Δεν πήγαινα καθόλου. Ούτε σε γκαλερί ούτε σε διοργανώσεις εκθέσεων. Είναι κάποιο είδος αλαζονείας μου αυτό; Δεν ξέρω.

Το Παρίσι που εσύ έζησες διαφέρει από τη σημερινή πόλη;

Ηταν πιο λαϊκό. Τότε υπήρχε η κεντρική αγορά, οι περιοχές του κέντρου ήταν πολύ διαφορετικές. Θυμάμαι μια πόλη να έχει παντού μαύρα κτίρια, σκοτεινά από την κάπνα και τα καυσαέρια. Ομως τη δεκαετία του ’60 άρχισαν να ασπρίζουν και να ανακαινίζουν τις προσόψεις, με αποτέλεσμα να βλέπουμε αυτήν την πόλη – βιτρίνα.

Υπήρχε και ένας μύθος για την παριζιάνικη νύχτα εκείνης της εποχής, τη γνώρισες;

Δεν την έζησα τη νύχτα. Εζησα όμως τις διαδηλώσεις. Ημουν συνέχεια στους δρόμους.

Είσαι λοιπόν ο κατεξοχήν flaneur.

Ναι, αυτό νομίζω ότι το οφείλω στη μητέρα και στον πατέρα μου. Τους άρεσε να βολτάρουν.

Ποιος σου έμαθε να βλέπεις γύρω σου και να παρατηρείς;

Το έμαθα μόνος μου, όταν ήρθα σε επαφή με τον κινηματογράφο. Με έναν φίλο κλέβαμε, εγώ από το πορτοφόλι της μητέρας μου, εκείνος από το παγκάρι του πάστορα πατέρα του, και πηγαίναμε στη γαλλική ταινιοθήκη και βλέπαμε ταινίες συνεχώς τα δύο τελευταία χρόνια του Λυκείου. Η ταινιοθήκη βρισκόταν σε μια πολύ ωραία τοποθεσία στο Τροκαντερό. Εκεί μπορούσες να δεις τα πάντα, για παράδειγμα μια πολωνική ταινία με κινεζικούς υπότιτλους. Εκεί είχα δει και σε ειδική προβολή «Το μπλόκο» που προβλήθηκε στην Εβδομάδα Κριτικής του Φεστιβάλ Καννών το 1966. Αυτό λοιπόν με διαμόρφωσε. Είχα επικεντρωθεί στο σινεμά και εκεί ήθελα να πάω. Τελικά μου αρέσει περισσότερο αυτό που ακολούθησα.

Και η πρώτη σου κάμερα;

Ηταν μια μικρή, για την οποία δεν θυμάμαι και πολλά πράγματα. Αλλά η ουσιαστική ήταν μια κάμερα που είχε βρει η μητέρα μου στο μετρό. Θα έλεγα ότι με έναν τρόπο αυτή η κάμερα αποφάσισε τι θα γινόμουν μετά. Ηταν πολύ καλή μηχανή, με έναν δύσκολο φακό, και με αυτή άρχισα να πειραματίζομαι και να προσπαθώ να την ελέγχω. Με βρήκε και μου βρήκε τι πραγματικά ήθελα να γίνω. Γιατί δεν υπήρχε καμία περίπτωση να γίνω τύραννος σκηνοθέτης.

Και οι σπουδές σου;

Σπούδασα Ιστορία στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, στο σεμινάριο της Ελένης Αντωνιάδου – Μπιμπίκου. Κάποια στιγμή όμως αντιμετώπισα ένα δίλημμα: ή θα κλεινόμουν στις βιβλιοθήκες, κάτι που μου άρεσε πάρα πολύ, ή θα έβγαινα έξω στον δρόμο. Κι αυτό με κέρδισε. Η Ιστορία υπάρχει στην πρακτική μου μαζί με την περιέργειά μου για όλα τα κοινωνικά φαινόμενα.

Οι σπουδές Ιστορίας σε έκαναν να συνδυάζεις σε αυτό το βιβλίο τις εικόνες σου με κείμενά σου;

Είχα άλλα σχέδια στο μυαλό μου με αυτό το βιβλίο γιατί έχω μεγάλο αρχείο. Ισως έπαιξε ρόλο η νοσταλγία, καθώς ξεφύλλιζα παλιά τετράδια και σημειωματάρια και πρόσεξα ότι πολλές ιστορίες σχετίζονταν με συγκεκριμένες φωτογραφίες. Μετά δεν το έκανα, επειδή υπήρχε μεγάλη ένταση από τις φωτογραφίσεις και δεν είχα το κουράγιο να ανακεφαλαιώσω το τι είχα βιώσει στις ανάλογες περιστάσεις. Αυτές οι ιστορίες ανταποκρίνονται σε κάποιες εικόνες. Μέσα στις σημειώσεις υπήρχαν και αυτοβιογραφικά αποσπάσματα και τα ενσωμάτωσα. Μέσα από αυτό ήθελα να δείξω εμένα. Αλλοι με νομίζουν φρικιό, άλλοι σούπερ διανοούμενο, τέλος πάντων ήθελα να δείξω έναν εαυτό μέσα από αυτές τις ιστορίες πιο αυθεντικό.

Και ο τίτλος;

Το βιβλίο είναι ενάντια σε αυτόν τον τίτλο. Θέλει να τον διαψεύσει, διηγούμενο τις ιστορίες που ξέρει ο φωτογράφος που είναι πίσω από αυτές τις φωτογραφίες. Μια παραδοξότητα πρέπει να υπάρχει.

Από αυτές τις διαδρομές έχεις πολλά στιγμιότυπα από το κέντρο της Αθήνας.

Η Ομόνοια είναι ένα λιμάνι. Συνέχεια επέστρεφα εκεί, μέσα στα χρόνια. Το πλήθος είναι πιο συναρπαστικό, εκεί όπου διασταυρώνονται όλοι οι κόσμοι που υπάρχουν στην Αθήνα. Τώρα έχω μια άρνηση με τη φωτογραφία και φωτογραφίζω μόνο με το κινητό. Αυτά τα χαζά που βρίσκω στον δρόμο. Δεν κάνω καμία προσπάθεια να ξαναβρώ το πάθος και την ένταση που είχα παλιά. Ημουν σαν δαιμονισμένος. Η φωτογραφία σε μεταμορφώνει, σε κάνει να βγάζεις έναν άλλο εαυτό. Αντιμετώπιζα τον κόσμο πολύ ενάντια στον χαρακτήρα μου, τους προσέγγιζα. Το μεγάλο της προτέρημα είναι ότι σου επιτρέπει να οικειοποιείσαι την ομορφιά των πάντων. Αυτό σου δίνει δύναμη και επιθυμία να καταγράψεις την ομορφιά του κόσμου.