Βασίλης Ζιώγας

Το 1957 ήμουν φοιτητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετά τα μαθήματα μια παρέα συναδέλφων, φανατικών για τη λογοτεχνία, κατεβαίναμε την οδό Σόλωνος, όπου την εποχή εκείνη υπήρχαν πολλά βιβλιοπωλεία και μερικά πλούσια παλαιοβιβλιοπωλεία. Η πρώτη μου προσωπική βιβλιοθήκη (είχα τη μεγάλη βιβλιοθήκη του πατέρα μου) έγινε με τα λίγα χρήματα που διέθετα από την αναδίφηση στα παλαιοβιβλιοπωλεία της Σόλωνος, της Ιπποκράτους και τον παράδεισο παλαιών βιβλίων σε ένα υπόγειο στο Μοναστηράκι. Την εποχή που ανέφερα κάποιο βιβλιοπωλείο και συνάμα εκδοτικός οίκος είχε κλείσει, λόγω θανάτου του ιδιοκτήτη, και οι κληρονόμοι είχαν πουλήσει το στέκι σε έναν αξέχαστο στη φοιτητική νεολαία, πλανόδιο βιβλιοπώλη που πουλούσε βιβλία στη διασταύρωση Σόλωνος και Ζωοδόχου Πηγής. Εκεί, λοιπόν, ανάμεσα στα άλλα βιβλία που αγόρασα, ήταν και μια ποιητική συλλογή του Βασίλη Ζιώγα, με τίτλο «21 σπουδές για μικρό στίχο». Ο συγγραφέας τότε ήταν 20 ετών, όπως πληροφορούσε το μικρό βιογραφικό στο εξώφυλλο. Ηταν η εποχή που η γενιά μου γνώριζε και φανατικά διάβαζε τους μεταπολεμικούς ποιητές που για χρόνια είχαν συμπιεστεί από τις καταλυτικές παρουσίες του Σεφέρη, του Ελύτη, του Ρίτσου, ενώ ο Κατσαρός, ο Αναγνωστάκης, ο Γκάτσος είχαν γίνει γνωστοί από τις μελοποιήσεις του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη, συνθετών που γαλούχησαν τη νιότη μας.

Η ποίηση ενός τόσο νέου ποιητή μας εντυπωσίασε, γιατί ήταν πρωτότυπη, δεν έφερε, όπως κάθε νέου ποιητή την επιρροή από κάποιον μάστορα της παράδοσης. Ισως ως θεματική παρέπεμπε στους υπερρεαλιστές, περιθωριακούς τότε Νάνο Βαλαωρίτη, Ελένη Βακαλό, Τάσο Δενέγρη και του περιοδικού «Πάλι». Από πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν από τις παρέες της εποχής και της ποίησης μάθαμε πως ο Ζιώγας ήταν ήδη στη Βιέννη. Την εποχή μετά τον πόλεμο στη Γερμανία και στην Αυστρία άνθησε για λίγο, αλλά εκκωφαντικά, το ποιητικό κίνημα του λετρισμού, μια ποίηση κυρίως ηχητική, με συμπλοκές λέξεων, με κυρίαρχο στόχο μια μουσική ήχων, χωρίς νόημα. Μετά τον πόλεμο, ιδιαίτερα στις κατεστραμμένες πόλεις του Αξονα, η νεολαία βίωνε μια συκοφαντημένη από τον ναζισμό κλασική παιδεία που είχε σπεύσει να την προσεταιριστεί. Θυμηθείτε μόνον πως κυρίαρχο εμβατήριο του χιτλερισμού ήταν το φινάλε της 9ης Συμφωνίας του Μπετόβεν. Θυμηθείτε πως η σκηνοθέτις του φιλμ των Ολυμπιακών Αγώνων Λένι Ρίφενσταλ είχε βάλει δίπλα σε κάθε γερμανό δισκοβόλο τον Δισκοβόλο του Μύρωνα!

Ηταν, λοιπόν, φυσικό για τη μεταπολεμική γενιά της ηττημένης χώρας η νεολαία να απεχθάνεται την αρχαία και την κλασική, ευρωπαϊκή τέχνη, πεζογραφία, ποίηση, ζωγραφική, μουσική, χορό. Ο λετρισμός στη λογοτεχνία ήταν μια γλωσσική χλεύη για τις ιδέες και τις φόρμες της ευρωπαϊκής, λογοτεχνικής παράδοσης. Ο Ζιώγας έγινε μέλος, και μάλιστα ενεργό, μιας επιδραστικής τότε, στις γερμανόφωνες χώρες, σχολής που κυριολεκτικά έφτυνε πάνω στις κλασικές σπουδές, την τέχνη και τις αξίες της ευρωπαϊκής παράδοσης. Ηδη ο Ζιώγας, πριν πάει στην Αυστρία και πριν αποφοιτήσει από το Αμερικάνικο Κολλέγιο του Ψυχικού (1949), σε ηλικία 12 ετών, είχε ήδη δημιουργήσει τη συλλογή του «Η ψευδομένη στάφυλος»! Είναι η εποχή που και στη λογοτεχνική μας «πιάτσα» είχε δημιουργηθεί μια ομάδα λετριστών με αρχηγό τον ποιητή Νίκο Παπά που αργότερα έφτασε ως τον ποιητικό μαρξισμό, τον «ορθόδοξο» τόσο, ώστε να κατηγορεί τον Ρίτσο για μαρξιστική νοθεία! Μεταπολεμική, συνήθης σύγχυση! Είναι, θυμηθείτε, η εποχή της Κορέας και του Βιετνάμ, του Μάο, του Νάσερ, της βόμβας, ατομικής και πυρηνικής, και των μεγάλων κομμουνιστικών κομμάτων στην Ιταλία και την Γαλλία που θα οδηγήσει αργότερα στον γαλλικό Μάη και στον Σαρτρ στα οδοφράγματα.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΕΡΓΑ. Αυτής της θολής, αλλά συνάμα και ιδιότυπης και ερευνητικής τέχνης, παιδί είναι ο Ζιώγας. Αυτής της εποχής των σπουδών στη Γερμανία – Αυστρία είναι τα υπερρεαλιστικά έργα του Ζιώγα «Ο κακός Βιστουρίχ ή πώς να στοιχειώσετε θέλοντας και μη» (1957 – 20 ετών!), το «Εστιατόριον Humanismus» (1957), οι «Μπριζόλες και η Σταφίδα ή το Ψευτοπαίδι» (1957), ο «Μέγας Μπεηζάχ» (1958). Ολα περίπου αυτά παίχθηκαν από περιθωριακά, πειραματικά θέατρα της Βιέννης. Το 1959 είναι μια ιστορική χρονιά για το ελληνικό θέατρο. Μια φωτισμένη τότε ηγεσία στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών (Λυκούργος Καλλέργης, Στέφανος Ληναίος) δημιούργησαν τη «Δωδέκατη Αυλαία» (οι νόμιμες παραστάσεις τότε του θεάτρου ήταν ένδεκα την εβδομάδα), μια μέρα, όπου οι ηθοποιοί της πρωτοβουλίας αυτής έπαιζαν εκτός «νόμου» μόνο ελληνικά έργα, άπαιχτα, που είχε περιφρονήσει και το εμπορικό, αλλά και το Εθνικό Θέατρο.

Το 1960 παίζεται το, γραμμένο το 1958, έργο του Ζιώγα «Το προξενιό της Αντιγόνης», έργο ιδρυματικό του νεοελληνικού θεατρικού μοντερνισμού. Θυμίζω πως τα χρόνια αυτά η πολιτική μας ζωή συνθλίβεται ανάμεσα στην εκλογική «Βία και Νοθεία», τις εκτελέσεις αγωνιστών από το αποικιακό καθεστώς στην Κύπρο, τα συλλαλητήρια των φοιτητών για «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία». Ο Ζιώγας με το «Προξενιό» ξεσκεπάζει τη μικροαστική ηθική, τη συναλλαγή του θεσμού του γάμου, την ερωτική πείνα σε μια κοινωνία που, κατά τον Καβάφη, «συσχετίζει κουτά». Το εύρημα του έργου (έξοχο!), η νύφη που προξενεύεται σε έναν ταλαίπωρο, πεινασμένο ερωτικά δασκαλάκο, είναι ένα πτώμα με νυφικό και παραδίδεται η ψυχούλα του στον γαμπρό μέσα σε ένα μπαλόνι που έχει φυλακιστεί η τελευταία πνοή της γεροντοκόρης ενός ηλίθιου εν στολή στρατηγού. Είναι ένα έργο εξαίσιο, επαναστατικό, ανατρεπτικό και δυστυχώς ακόμη επίκαιρο. Το έργο αυτό παίχθηκε αργότερα στη Βιέννη, στην αυστριακή τηλεόραση, και στην Ελβετία.

Ο Ζιώγας, όμως, εξορμά ακάθεκτος, γελοιοποιώντας κυρίως τις βασικές αρχές της νεοελληνικής εκπαίδευσης και της άγονης προγονολατρίας. Με τη σάτιρά του, μίμηση τραγωδίας στη φόρμα, «Η Ιφιγένεια στη φωτιά», μια καταλυτική σάτιρα από την αρχαία ηρωίδα ως την Ζαν ντ’ Αρκ και την Μπουμπουλίνα ταράζει τα νερά όσων υποψιάζονται το πρόβλημα της έκπτωσης των ηθικών και ιστορικών αξιών. Με το έργο του «Πασχαλινά παιχνίδια» (1965) που παίχθηκε με τον τίτλο «Αστική Μυθολογία», ο Ζιώγας μπαίνει στο επίσημο, αλλά πάντα περιθωριακό θέατρο της Αθήνας. Το 1968 η Οπερα της Βόννης και του Βερολίνου ανεβάζουν το έργο του «Το λαστιχένιο φέρετρο» (1965), μελοποιημένο από τον μείζονα έλληνα συνθέτη Αργύρη Κουνάδη.

Το 1967 γράφεται «Η Κωμωδία της Μύγας», αλλά παίζεται στο Εθνικό το 1977. Εγραφα σε ένα εκτεταμένο κριτικό σημείωμα στο «Βήμα»: «Πρέπει να πω ότι θεωρώ το μονόπρακτο αυτό ένα αριστούργημα και δεν τσιγκουνεύομαι να μεταφέρω τον χαρακτηρισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Εργο ιδιοφυές».

Ακολουθούν τα έργα «Τα επτά κουτιά της Πανδώρας» που, μεταξύ άλλων, το ανέβασε εξαίσια ο Σπύρος Ευαγγελάτος στο Αμφι-θέατρο, οι «Γάμοι» στο Εθνικό Θέατρο, το «Βουνό» από το Θέατρο του Πειραιά του Βουτέρη. Την κωμωδία τύπου αρχαίων φλυάκων «Οι Κάφροι» (με αρχαιομόρφο Χορό!) ή «Η Αληθινή ιστορία του Μενέλαου και της Ελένης», «Ο Δον Κιχώτης σε νέες περιπέτειες», ο έξοχος «Φιλοκτήτης», που ανέβασε ο Νίκος Διαμαντής στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου Αρχαίου Θεάτρου στους Δελφούς, οι «Χρωματιστές γυναίκες», με πολλές ερμηνευτικές προσεγγίσεις, το τελευταίο, πάντα απροσδόκητο ως θέμα και φόρμα έργο του, το «Μποζό» που ανέβασε η Ριάλδη. Οι δύο πεζογραφικές του παρουσίες είναι πολύτιμα αποκτήματα της λογοτεχνικής μας ιστορίας. Το υπερρεαλιστικό «Ζιζί, το έπος μια μύγας» και το σχεδόν αυτοβιογραφικό του έργο («σχεδόν», διότι είναι μια αυτοϋπονόμευση!) «Οπως τα κούρντισες, Θε μου» περιμένουν πάντα μια φρέσκια ανάγνωση, αφού είναι έργα παντός καιρού.

«ΤΟ ΜΠΟΥΚΑΛΙ». Το αριστούργημα, όμως, της σύνολης νεοελληνικής δραματουργίας είναι «Το Μπουκάλι». Αν υπάρχει σε αυτόν τον τόπο συνείδηση των γόνιμων και εξαίσιων προϊόντων του θεάτρου μας, έπρεπε να έχει ήδη αναγγελθεί, κυρίως από τα δύο εθνικά και επιδοτούμενα θέατρα λόγω των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821 το αριστούργημα αυτό του Ζιώγα. Εχει θέμα την Εξοδο του Μεσολογγίου μέσα από τη ματιά δύο τυχοδιωκτών (τύπου Μπάιρον) που έσπευσαν να ενταχθούν απελπισμένοι από τα φώτα της Αναγέννησης (!) στο πλάι των πολιορκημένων. Δεν είναι πατριωτικό έργο, ευτυχώς. Δεν ρητορεύει, δεν αγιοποιεί, κατεβαίνει στα έγκατα της απελπισίας! Εγραφα το 1979: «Στο “Μπουκάλι” η σύλληψη είναι ιδιοφυής. Δυο φιλέλληνες που “βρέθηκαν” στην πολιορκία του Μεσολογγίου κάτω από την επήρεια του αλμυρόχορτου, της μοναδικής τροφής που απέμεινε, παραληρούν εκτός των τειχών, ενώ στο βάθος ετοιμάζεται και πραγματοποιείται η Εξοδος. Αναζητητές της ελευθερίας, παγιδεύονται στην εκλογίκευση της πνευματικής τους παράδοσης και εγκαταλείπονται στο αδιέξοδο (μπουκάλι, εμφιάλωση!) της ατομικής ευθύνης. Γνωρίζουν την απελπισία μιας ζωής χωρίς μύθο, χωρίς αναφορά και χωρίς όραμα. Ο θάνατος γίνεται φαινόμενο που καταδαμάζει τον ατομικό βίο και εκθέτει ανεπανόρθωτα τη λογική… Μέσα στο μπουκάλι ο αγώνας για την επιβίωση, έξω το παραλήρημα της ελευθερίας. Και ενώ μέσα στο μπουκάλι η εκλογίκευση οδηγεί στον ατομικό θάνατο, έξω η ελευθερία ορίζει τον θάνατο ως ενότητα έρωτα και μίσους. Ο Ζιώγας ενσωματώνει μέσα στο τραγικό γεγονός της Εξόδου αυθεντικά κείμενα, π.χ. του Κασομούλη. Διαβάζει κανείς σε αυτόν τον τόπο ή θα δούμε πάλι γιουσουφάκια, αληπασάδες, φουστανέλες και “γιούργια”»;