Ο κύκλος της Ιστορίας

ίναι σχεδόν παράξενος, ή και παράλογος, ο τρόπος που η τραγωδία του ανθρώπου ξεπερνά την εποχή, τα γεγονότα και το προσωπικό του στίγμα για να γίνει οικεία και συλλογική, με αναφορές στο σήμερα και σε κάθε σήμερα. Κι όμως…

Ο Μάνος Καρατζογιάννης καταπιάνεται ξανά με την Ιστορία, παίρνοντας τη σκυτάλη από το θεατρικό «Για την Ελένη», ένα έργο για τη ζωή και τον θάνατο της Ελένης Παπαδάκη. Τώρα, είναι η σειρά της γερμανικής εισβολής, το 1941: Μέσα από τα μάτια των ηρώων του και μέσα από τις μικρές στιγμές που έζησε ο καθένας τους, επιχειρεί να συνθέσει τη μεγάλη εικόνα. Το προσωπικό γίνεται το υλικό του συλλογικού. Το ατομικό αποκτά τις διαστάσεις που του αντιστοιχούν. Είναι οι απλοί καθημερινοί άνθρωποι που βίωσαν την απειλή, τον φόβο, τον αποχωρισμό, τον θάνατο, την πείνα, την αγωνία, την απώλεια. Είναι οι ήρωες χωρίς ονοματεπώνυμο, τα πρόσωπα που αναφέρονται, συνήθως, ως αριθμοί, στον απολογισμό μιας καταστροφής ή ενός πολέμου. Οι άγνωστοι της διπλανής πόρτας, της γειτονιάς. Οι Μάρτυρες των Αθηνών.

Παράλληλοι μονόλογοι: Οκτώ ηθοποιοί, οκτώ πρόσωπα της σύγχρονης τραγωδίας, οκτώ, σχεδόν, συγγενείς μας, με τρόπο κυκλικό, αφηγούνται και παράλληλα ζωντανεύουν τις εμπειρίες, τα βιώματα και τα τραύματά τους. Περιγράφουν τα γεγονότα που έζησαν και, πάνω απ’ όλα, εντάσσουν μέσα σ’ αυτά τον εαυτό τους, με τρόπο τέτοιο που η ιστορία περνά από μέσα τους και ταυτίζεται μαζί τους.

Πάνω στη σκηνή του θεάτρου Σταθμός, με τα λίγα αντικείμενα – παραπομπές στο ιστορικό και προσωπικό πλαίσιο, έξι γυναίκες και δύο άντρες ξετυλίγουν μια καθημερινότητα.

ΠΡΩΤΑ Ο ΛΟΓΟΣ. Γνωρίζοντας καλά το υλικό του -ντοκουμέντα και πρωτότυπες μαρτυρίες – ο Καρατζογιάννης, οργανώνει την παράσταση, δίνοντας προτεραιότητα στο κείμενο, στον λόγο, στην αφήγηση. Με τρόπο λιτό, χωρίς προσθήκες μιας εύκολη συγκίνησης, το συναίσθημα των ηρώων εναλλάσσεται με τον θυμό, την οργή αλλά και την απελπισία τους. Οι μικρές ηρωικές τους πράξεις – άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο, ενώνονται με τα κομμάτια του παζλ. Και ο σκηνοθέτης βρίσκει τον τρόπο, δίνοντας το προβάδισμα στον άνθρωπο και τις αντιδράσεις του, να προβάλει τις χειρονομίες, τα βλέμματα, τους λυγμούς, τα χαμόγελα. Για να φωτίσει την τοιχογραφία μιας ολόκληρης εποχής.

Ο τρόπος που ο δημιουργός της παράστασης «Μάρτυρες των Αθηνών» διαχειρίζεται το υλικό του επιτρέπει στον θεατή να γίνει και ο ίδιος «μάρτυρας» της δικής του ζωής, αναγνωρίζοντας κάτι από τη δική του οικογένεια, τις δικές του μνήμες. Κι αν η έλλειψη σκηνικής δράσης ή έστω κίνησης – κινητικότητας, θα φόβιζε τον θεατή, τελικά είναι αυτή η στατικότητα που αναδεικνύει τη θεατρικότητά του. Η ροή των μονολόγων, έτσι όπως διακόπτεται για να επιστρέψει αργότερα, κι αφού έχουν μεσολαβήσει οι υπόλοιπες μαρτυρίες, διατηρεί ένα αίσθημα ενδαφέρουσας αναμονής.

Μια τυμπανίστρια από το Μεσολόγγι. Μια πόρνη τον καιρό της Κατοχής. Μια Εβραία που στερήθηκε τον γιο της για να τον σώσει. Μια φοιτήτρια που έγινε νοσοκόμα για να προσφέρει τις υπηρεσίες της στους βαριά τραυματισμένους. Γυναίκες που ήταν παιδιά όταν ξέσπασε ο πόλεμος και είδαν να ξεκληρίζεται όλη τους η οικογένεια. Ενας άντρας που από τους προσκόπους πέρασε στην ΕΠΟΝ και την αντίσταση. Κι άλλος ένας που έδωσε «σώμα και ψυχή» στις ιστορίες πείνας της Κατοχής, με χιούμορ. Οι ηθοποιοί του θιάσου, από διαφορετικές γενιές και με διαφορετικές εμπειρίες, κατάφεραν με την ερμηνεία τους να συνθέσουν την ποικιλία που βίωσαν οι ήρωές τους.

Και αλήτης και ποιητής
Τριάντα πέντε χρόνια από τον θάνατο του Ζαν Ζενέ συμπληρώθηκαν την περασμένη εβδομάδα: Ηταν 15 Απριλίου του 1986 όταν ο γάλλος θεατρικός συγγραφέας και ποιητής (γεννήθηκε το 1910) βρέθηκε νεκρός στο Παρίσι. Ηταν 76 ετών. Μόνος, σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, όπου συνήθιζε να μένει από τότε που είχε εγκατασταθεί στο Μαρόκο – και στο Μαρόκο ζήτησε να ταφεί.
Ο Ζενέ ανήκει στις περιπτώσεις εκείνες των ανθρώπων που αντέστρεψαν τα δεδομένα της ζωής τους, αθέλητα ή ηθελημένα. Η ποιητική του υπόσταση και το ταλέντο του στη γραφή, ανεξήγητα και τα δύο με τη λογική της ανατροφής του, καθόρισαν την πορεία του. Νόθος γιος, που δεν γνώρισε ποτέ οικογένεια, μεγαλωμένος σε αναμορφωτήρια, κλέφτης, κυνηγημένος, περιθωριακός και ομοφυλόφιλος. Κανένα από τα χαρακτηριστικά και τους επιθετικούς προσδιορισμούς που τον συνόδευσαν στη ζωή του δεν του έδιναν πιθανότητες αναγνώρισης ή τιμών. Τίποτε δεν προδίκαζε ότι τα βιβλία του θα εκδίδονταν και στη συνέχεια θα έβρισκαν αναγνώριση. Ουδείς θα μπορούσε να προβλέψει ότι τα θεατρικά του θα έμπαιναν στην Κομεντί Φρανσέζ ή ότι σημαντικοί σκηνοθέτες και ηθοποιοί θα τα συνέστηναν στο κοινό από σκηνής.
Κι όμως: Το «κακό» που τον προκαλούσε και τον γοήτευε, ο Σατανάς που ασκούσε έλξη πάνω του, δεν τον εμπόδισαν να πορευτεί στην ποίηση. Και να επιβληθεί στα λογοτεχνικά σαλόνια της εποχής του – ως «αλήτης», ίσως, αλλά και ως «άγιος».
Η δύναμη της τέχνης είναι ανατρεπτική – ευτυχώς. Ο άνθρωπος και το προϊόν του, το «εμπόρευμά» του δεν πάνε πάντα χέρι – χέρι. Ο Μποντλέρ έγραφε ότι «πρέπει να αναδείξουμε την ομορφιά μέσα από το κακό». Κι αυτό ακριβώς έκανε ο Ζαν Ζενέ. Δεν αρνήθηκε ποτέ καμία σκοτεινή του πλευρά, δεν μετανόησε για τίποτα. Χρησιμοποίησε ακόμα και κυνικά την επιτυχία του για να υποστηρίξει όσα πίστευε, όσα τον διαμόρφωσαν.
Ανήκει σε μια ειδική κατηγορία ο Ζενέ – και δεν είναι ο μόνος. Σε αυτούς τους «καταραμένους» που η κοινωνία πολύ θα ήθελε να τους πετάξει έξω, αλλά ευτυχώς δεν τα καταφέρνει.