Οι νομπελίστες στην Ελλάδα (α’)

Μνήμη Ανταίου Χρυσοστομίδη

Για ν’ αντιληφθεί κανείς σ’ όλο του το εύρος το πόσο καλά έχουν κάνει και συνεχίζουν να κάνουν τη δουλειά τους η ελληνική δημοσιογραφία και η ελληνική λογοτεχνία, δεν έχει παρά να μελετήσει σε βάθος ή να ενημερωθεί σε σχέση με ένα γεγονός όπως ο ερχομός στην Ελλάδα, για σύντομο ή πιο εκτεταμένο χρονικό διάστημα, δημιουργών που έχουν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ. Ενα «θέμα» που όσο κι αν φαίνεται ιδιαίτερο, ή να αφορά ένα κοινό με εξειδικευμένα ενδιαφέροντα, δεν παύει στις προεκτάσεις του, να ενδιαφέρει μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων καθώς συνδέεται με πλήθος πολιτιστικών, πνευματικών, καλλιτεχνικών και κοινωνικών παραμέτρων. Γιατί όμως πιστώνεται η αξιοποίηση του «θέματος» σχεδόν αποκλειστικά στη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία;

Στην πρώτη γιατί ανατρέχοντας κανείς στα φύλλα των εφημερίδων, τα σχετικά με τις ημέρες που φιλοξενούνταν στην Ελλάδα οι τιμημένοι δημιουργοί (σημειωτέον ότι στους περισσότερους όταν είχαν έρθει στη χώρα μας δεν είχε απονεμηθεί ακόμη το Νόμπελ), θα μείνει κατάπληκτος με τον όγκο των πληροφοριών και την ποιότητα των κρίσεων, όπως καταχωρίζονταν σε εκτενή ρεπορτάζ διανθισμένα με σύντομες ή ολιγόλογες συνεντεύξεις με τους ίδιους τους συγγραφείς. Οσον αφορά τώρα στη μνεία της ελληνικής λογοτεχνίας, δεν έχει παρά να θυμηθεί κανείς, ή αν δεν γνωρίζει να μάθει, ότι η παρουσία στην Ελλάδα των αναγνωρισμένων παγκοσμίως πολύ πριν πάρουν το βραβείο, ή αφού το είχαν πάρει, δημιουργών, υπήρξε το έναυσμα για να γραφούν αμιγώς λογοτεχνικά κείμενα.

Οπως για παράδειγμα το ποίημα του κριτικού της λογοτεχνίας, δοκιμιογράφου και δημοσιογράφου Μπάμπη Δ. Κλάρα (αδελφού του Θανάση Κλάρα, του απείρως γνωστότερου ως Αρη Βελουχιώτη) «Μνήμη του Φώκνερ» δημοσιευμένο στη «Νέα Εστία» το 1962. («Γνώρισα τον Φώκνερ/ Φτηνό καπέλο και σαμαροσκούτι / μια καμπαρτίνα στο χέρι/ απλόν μες στους απλούς ανθρώπους / της οδού Αθηνάς. / Θα ξέρει, βέβαια, πως πρόκειται / για τη θεά της σοφίας. / Αλλά ποια ανάγκη έχει από σοφία / η σοφία της απλότητας;»). Σαφέστατα πολύ μεγαλύτερος είναι ο χώρος, σε σχέση με το ποίημα του Μπάμπη Δ. Κλάρα για τον Φώκνερ, που δίνεται στον Ούινστον Τσώρτσιλ στο αφήγημα του Μένη Κουμανταρέα «Το Show είναι των Ελλήνων» (στο ομότιτλο βιβλίο του). Αναφέρεται κυρίως στην επίσκεψη στην Ελλάδα, τον Δεκέμβριο του 1944, του άγγλου τότε πρωθυπουργού και στην ενεργό συμμετοχή του σε σύσκεψη στο υπουργείο Εξωτερικών, παρουσία εκπροσώπων των αστικών κομμάτων όπως ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, ο Δημήτρης Μάξιμος, ο Νικόλαος Πλαστήρας, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Γεώργιος Καφαντάρης, αλλά και ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και τα ηγετικά κομμουνιστικά στελέχη Γιώργης Σιάντος και Μήτσος Παρτσαλίδης. Είναι χαρακτηριστικό πάντως όσον αφορά την κριτική του Τσώρτσιλ («του πρωταθλητή της ελευθερίας», όπως τον αποκάλεσε στη σύσκεψη αυτή ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός) για τα γεγονότα της εποχής αυτής, ένα απόσπασμα από την ομιλία του που θ’ ακουστεί εννιά χρόνια αργότερα – το 1953 – στη Σουηδική Ακαδημία, κατά την απονομή σ’ αυτόν του βραβείου Νόμπελ: «Ο άνθρωπος με την αυξημένη δύναμή του εξουσιάζει όλο τον κόσμο, εκτός από τον εαυτό του. Ποτέ στο πεδίο της δράσης τα γεγονότα δεν φαίνονται να έχουν εκμηδενίσει την προσωπικότητα του ανθρώπου με παρόμοια σκληρότητα. Σπανίως στην ιστορία έχουν κυριαρχήσει τόσο πολύ οι βιαιότητες εις βάρος της σκέψης. Σπανίως στην ιστορία οι ατομικές προσπάθειες έχουν αποκτήσει παρόμοια έκταση και τόσο σκοτεινή συλλογική εστία. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το τρομερό ερώτημα μήπως τα προβλήματά μας έχουν ξεφύγει από τον έλεγχό μας».

Κάνοντας όμως ένα άλμα, προκειμένου να ελέγξουμε την ελληνική «εκδοχή» του Νόμπελ και πριν επιστρέψουμε στους υψηλούς ξένους επισκέπτες μας, μοιραία αναρωτιέται κανείς πότε άρχισε σοβαρά στη χώρα μας η συζήτηση για το ενδεχόμενο της απονομής σ’ έναν έλληνα δημιουργό του ομώνυμου βραβείου. Καλύτερα ακόμη τι είχε προηγηθεί ως «ζύμωση» πριν από τη βράβευση του Γιώργου Σεφέρη το 1963. Αποκτάμε σαφέστατη εικόνα διαβάζοντας το σύντομο κείμενο ενός πολύ άδικα λησμονημένου σπουδαίου δοκιμιογράφου και κριτικού της λογοτεχνίας (έχει γράψει κι ένα εξαίρετο μυθιστόρημα με τον τίτλο «Παλίρροια»), του Γιάννη Χατζίνη, που είχε γράψει στα 1957, δηλαδή έξι χρόνια πριν από την κατάκτηση του Νόμπελ, με αφορμή τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη: «Τι κρίμα που η Ελλάδα δεν πρόφτασε να χαρεί ένα βραβείο Νόμπελ! Ολες οι ενδείξεις έπειθαν ότι έφτασε πια η ώρα του Νίκου Καζαντζάκη. Για καμιά άλλη από τις παλαιότερες ελληνικές υποψηφιότητες (του Παλαμά και του Σικελιανού) δεν είχε εξασφαλιστεί η παγκόσμια συναίνεση, για καμιά δεν είχε αντικριστεί από τόσο κοντά η επιτυχία. Για μια μικρή χώρα σαν την Ελλάδα που τώρα κάνει τα πρώτα βήματα μέσα στον ευρωπαϊκό πνευματικό χώρο, ένα βραβείο Νόμπελ είναι κάτι πιο ανέλπιστο κι από ένα λαχείο. Ο θάνατος του Καζαντζάκη μας στερεί τώρα αυτή την τύχη. Δημιουργεί αυτό το κενό (προς το παρόν τουλάχιστον, γιατί θα ήταν λάθος να προδικάσουμε το μέλλον), που αποτελεί μια επιπλέον απόδειξη για το μέγεθος του χώρου που κάλυπτε ο Καζαντζάκης».

Χωρίς να χρεώνει κανείς με μια μορφή άγνοιας τον Γιάννη Χατζίνη, θα είχε να προσθέσει πως εξίσου σοβαρά με τον Καζαντζάκη, είχε συζητηθεί, και μάλιστα στα 1929, η υποψηφιότητα του Κωστή Παλαμά για το βραβείο Νόμπελ, όπως μας γίνεται γνωστό χάρη σ’ ένα κείμενο του ακαδημαϊκού Σωκράτη Κουγέα, δημοσιευμένο στα 1959. Στο κείμενο αυτό παρατίθεται ένα γράμμα (με ημερομηνία 1 Απριλίου 1929) του σουηδού καθηγητή της Κλασικής Φιλολογίας και Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλας και μέλους της Ακαδημίας της Στοκχόλμης, του Αξελ Πέρσον, προς τον έφορο των Αρχαιοτήτων Αργολίδος, Νικόλαο Μπέρτο. Στο γράμμα αυτό ζητάει από τον έλληνα συνάδελφό του, να του στείλει καμιά βιογραφία του Παλαμά, ή ό,τι άλλο σχετικό με τον δημιουργό της «Ασάλευτης ζωής» θα μπορούσε να του σταθεί χρήσιμο, προκειμένου να υποβάλει την εισήγησή του στα μέλη της Ακαδημίας ως τις αρχές Μαΐου. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Παλαμάς όταν τον επισκέφτηκε ο Κουγέας με το γράμμα του Πέρσον προς τον Μπέρτο, που είχε περάσει στα χέρια του, αποφάνθηκε συνοφρυωμένος: «Εκείνος που ενεργεί ο ίδιος για τη βράβευσή του, σημαίνει πως δεν είναι άξιος του βραβείου». Ενα βραβείο που αν τελικά ματαιώθηκε η απονομή του στον Παλαμά (το βραβείο του 1929 θα πάρει τελικά ο Τόμας Μαν), οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ήταν αδύνατη η μεσολάβηση της πολιτικής και της διπλωματίας – όπως πάντα συμβαίνει με τα βραβεία Νόμπελ – καθώς ήταν ανύπαρκτη τότε η πολιτική και διπλωματική εκπροσώπηση της Ελλάδας στη Σουηδία και στις άλλες σκανδιναβικές χώρες. Ενας δεύτερος λόγος υπήρξε η έντονη κινητοποίηση του Γιάννη Ψυχάρη προκειμένου να διεκδικήσει για λογαριασμό του το βραβείο Νόμπελ, συκοφαντώντας επιπλέον τον Παλαμά, αν και παλαιότερα είχε εκφραστεί με πολύ θαυμασμό για τον δημιουργό του «Τάφου».

ΣΑΛΒΑΤΟΡΕ ΚΟΥΑΖΙΜΟΝΤΟ. Χωρίς να είναι ο πρώτος τη τάξει νομπελίστας που επισκέφτηκε την Ελλάδα, δίνουμε προτεραιότητα στον Σαλβατόρε Κουαζίμοντο λόγω των συγγενικών του δεσμών με τη χώρα μας, γεγονός που τον έκανε να αυτοχαρακτηρίζεται με πολλή περηφάνια ως «ο πραγματικός Ελληνας». Η γιαγιά του που είχε πεθάνει σε ηλικία 100 χρόνων λίγα χρόνια πριν από την πρώτη επίσκεψη του Κουαζίμοντο στην Ελλάδα, τον Οκτώβρη του 1956, είχε γεννηθεί στην Πάτρα, το επίθετό της ήταν «Παπανδρέου» και είχε καταφύγει στη Σικελία με την επανάσταση του 1848. Η μόνη λεπτομέρεια που μας είναι γνωστή για την πρώτη του επίσκεψη, είναι πως περιηγήθηκε πολλούς αρχαιολογικούς χώρους, προκαλώντας, χάρη σ’ ένα πήδημά του πάνω στο Ιερό του Απόλλωνος στους Δελφούς, «διάστρεμμα του αριστερού του ποδός». Ενώ μια ακόμη μαρτυρία για την επίσκεψή του αυτή, είναι μια φωτογραφία του δημοσιευμένη σε λογοτεχνικό περιοδικό της Ιταλίας που τον δείχνει να ποζάρει δίπλα στο άγαλμα του Αριστοτέλη, στο ατελιέ του γλύπτη Νικόλα στον Χολαργό. Οπως ήταν αναμενόμενο, η δεύτερη επίσκεψή του στην Ελλάδα, τον Μάρτιο του 1960, λίγους μήνες μετά την απονομή του Νόμπελ (Οκτώβρης 1959) θα προκαλέσει μαζί με το ενδιαφέρον των ελλήνων ομοτέχνων του, και το ενδιαφέρον του κοινού: η αίθουσα του «Παρνασσού» θα ξεχειλίσει από κόσμο, όταν θα κάνει την ομιλία του με τον τίτλο «Ο ποιητής και ο πολιτικός». Μια ομιλία που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις χάρη σ’ ένα πνεύμα θρησκευτικής ανταρσίας που τη χαρακτήριζε, επισημαίνοντας ταυτόχρονα την καίρια διαφορά ανάμεσα στην πολιτική και την ποίηση, γράφοντας: «Ο πολιτικός θέλει ο άνθρωπος να γνωρίζει να πεθαίνει με θάρρος. Ο ποιητής θέλει ο άνθρωπος να ζει με θάρρος».

ΕΟΥΤΖΕΝΙΟ ΜΟΝΤΑΛΕ. Σ’ αντίθεση με τον Κουαζίμοντο, ο Εουτζένιο Μοντάλε ναι μεν επισκέφτηκε την Ελλάδα δύο φορές κι αυτός, αλλά και τις δύο πριν πάρει το Νόμπελ (η πρώτη στα 1962 και η δεύτερη στα 1972, ενώ το βραβείο του απονεμήθηκε στα 1975). Πού πήγε, ποιους είδε, με ποιους συνομίλησε, δεν υπάρχει κάτι ιδιαίτερα γνωστό, αν εξαιρέσει κανείς τη δημοσιευόμενη φωτογραφία, με τους δύο στους τρεις εικονιζόμενους δημιουργούς (εννοούμε τον Στράτη Μυριβήλη και τον Πέτρο Χάρη, ο τρίτος, ο έξοχος πεζογράφος Αλκ. Γιαννόπουλος υπήρξε ένας ιδιαίτερα χαμηλών τόνων και σχεδόν αποτραβηγμένος άνθρωπος) να κρατούν «τα κλειδιά της πόλεως των Αθηνών», σε σχέση με όσους διαπρεπείς πνευματικούς ανθρώπους μας επισκέπτονταν. Ωστόσο δεν θεωρούμε μη σχετική μια λεπτομέρεια του βιογραφικού του που λέει πως «στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έλαβε ενεργό μέρος στην αντίσταση κατά του φασισμού», μ’ ένα απόσπασμα από την ομιλία του στη Σουηδική Ακαδημία όταν υπογραμμίζει: «Θα ήταν μακρύς ο κατάλογος των ονομάτων εκείνων που, έχοντας δώσει κάτι στην ανθρωπότητα, κατέκτησαν την πλατιά αναγνώριση με το βραβείο Νόμπελ. Απείρως πολυαριθμότερη και δίχως ταυτότητα είναι η λεγεώνα, το πλήθος εκείνων που εργάζονται με άπειρους τρόπους αλλά δεν αποβλέπουν ποτέ σε κανένα βραβείο, γιατί δεν έχουν γράψει λογοτεχνία, θέατρο ή ακαδημαϊκά εγχειρίδια και δεν σκέφτηκαν ποτέ «να τυπώσουν κάτι», όπως λέει μια διαδεδομένη κοινοτοπία. Υπάρχει ένα πλήθος από αγνές, άσπιλες ψυχές κι αυτό αποτελεί εμπόδιο – βέβαια ανεπαρκές – στην εξάπλωση αυτού του ωφελιμιστικού πνεύματος που εξωθεί στην αποσύνθεση, στο έγκλημα και σε κάθε μορφής βία».

ΟΥΙΛΙΑΜ ΦΩΚΝΕΡ. Οσο όμως «ανοιχτή», θερμή και εγκάρδια υπήρξε η στάση των ελλήνων συγγραφέων (άρα και ολόκληρου του ελληνικού λαού) σε σχέση με τους ευρωπαίους συναδέλφους τους είτε επρόκειτο για τον Αλμπέρ Καμί είτε για τον Σέιμους Χίνι και τον Ζοζέ Σαραμάγκου, μια κάποια επιφύλαξη έστω, όσον αφορά τους αμερικανούς δημιουργούς κάθε άλλο παρά έμεινε κρυφή. Το επιβεβαιώνουν όλες οι δημοσιογραφικές, αλλά και οι κάπως λογοτεχνικότερες μαρτυρίες, αν λάβουμε υπόψη μας το κείμενο του Ηλία Βενέζη για τον Ουίλιαμ Φώκνερ (Νόμπελ 1949), που ήρθε στην Ελλάδα το 1957 και πέθανε πέντε χρόνια αργότερα, το 1962, στην Οξφόρδη του Μισισιπή, σε ηλικία μόλις 65 χρόνων. Παρά τον ανυπόκριτο θαυμασμό του δημιουργού της «Γαλήνης» για τον δημιουργό των εμβληματικών μυθιστορημάτων «Η βουή και το πάθος», «Καθώς ψυχορραγώ» και «Το ιερό», αξεπέραστη φαίνεται στάθηκε η εντύπωση ενός Φώκνερ αμίλητου, που δεν έτρωγε τίποτε κι έπινε ακατάπαυστα ώστε πολύ πριν κλείσει η βραδιά στο σπίτι που τον φιλοξενούσε (με παρόντες εκτός από τον ίδιο τον Βενέζη και τη μικρή του κόρη, τον Γιώργο Θεοτοκά με την πρώτη του γυναίκα, τη Ναυσικά, και τους Γιώργο και Ασπασία Κατσίμπαλη), να έχει μεθύσει σε δραματικό βαθμό. Λιγότερο δυσάρεστη, αλλά εξίσου μη θετική υπήρξε και η εντύπωση που δημιουργήθηκε κατά την απονομή στον Φώκνερ του Αργυρού Μεταλλίου στην Ακαδημία Αθηνών, όταν εμφανίστηκε με κοστούμι περιπάτου, ενώ με δυσκολία, ταραχή και φοβισμένο ύφος κατόρθωσε να ψελλίσει μερικά λόγια, που ανάμεσά τους ξεχώρισε η φράση: «Οταν ένας Αμερικανός έρχεται στη χώρα αυτή, είναι σαν να γυρίζει σε κάτι που του είναι γνώριμο, σαν να γυρίζει σπίτι του. Γυρίζει στην κοιτίδα του πολιτισμένου ανθρώπου». Ωστόσο ήταν ο ίδιος ο Βενέζης που, αν και κατέγραψε τα δύο δυσάρεστα «στιγμιότυπα», δεν απέκρυψε, ολοκληρώνοντας το πορτρέτο του Φώκνερ, τον θαυμασμό του για την αυθεντική δύναμη που ανέδινε αυτός ο συνεσταλμένος, με τις αδέξιες κινήσεις, σχεδόν φοβισμένος άνθρωπος, συμπληρώνοντας πως έφτανε να τον προσέξεις λίγο περισσότερο για να εξηγήσεις τον «άλλον» Φώκνερ.