«Οι ποιητές είναι οι προφήτες της εποχής μας»

Σε ένα δοκίμιό του ο Γκρέιαμ Γκριν γράφει πως «ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς την πίστη σε κάτι ανώλεθρο», σε κάτι δηλαδή που δεν καταστρέφεται, δεν χάνεται, δεν πεθαίνει. Θεωρείτε τη σκέψη αυτή ακραιφνώς μεταφυσική ή μια σκέψη που έχει αντίκρισμα στα πράγματα;

Υπάρχουν πολλών ειδών πίστεις. Αλλες εσχατολογικές ή και χιλιαστικές, άλλες πιο εγκόσμιες και γήινες. Σημασία έχει αν η πίστη συγκροτεί μια ελπίδα. Κι αυτή, αν ταυτίζεται με έναν σκοπό. Αν δηλαδή η ελπίδα προοικονομεί τη δυνατότητα για την αλλαγή της ζωής του ανθρώπου και του κόσμου. Το γνωστό σύνθημα του Μάη «Είμαι ρεαλιστής, διεκδικώ το αδύνατο» παραπέμπει σ’ αυτή τη δυνατότητα, χωρίς την οποία ο άνθρωπος παραιτείται από τη δημοκρατική αξίωση να αναζητεί εναλλακτικές πολιτικές και να μη συμφιλιώνεται με το συντηρητικό δόγμα ότι «το παρόν είναι αιώνιο». Η μονοδιάστατη σκέψη, το στράγγισμα της πολιτικής από το συναίσθημα, το νεοσυντηρητικό δόγμα ΤΙΝΑ («there is no alternative») διογκώνουν τις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και θρέφουν την απελπισία, δηλαδή λειτουργούν ως μήτρα πολιτικής αδιαφορίας ή και αντιπολιτικών συμπεριφορών, όπου στα θολά νερά ψαρεύει η Ακροδεξιά. Η ελπίδα, έλλογη αλλά και συναισθηματική, είναι ακόμα πιο αναγκαία, σήμερα που η πανδημία ανέδειξε τα έσχατα όρια μιας καταστροφικής ανάπτυξης. Συνεπώς, η πίστη, με την έννοια της ελπίδας για την αλλαγή του κόσμου, δεν συνιστά μια απόμακρη μεταφυσική αλλά μια εξαιρετική, άμεση, ηθική και πολιτική ανάγκη.

Οταν ακούτε τα ονόματα των ποιητών Λάμπρου Πορφύρα, Αγγελου Σικελιανού, Κικής Δημουλά, Γιάννη Κοντού, ποια εικόνα σχηματίζεται μέσα σας;

Οι ποιητές είναι οι προφήτες της εποχής μας: μαζί με την ευχαρίστηση της ανάγνωσης, σου προσφέρουν κλειδιά για το μέλλον.

Από τον Λάμπρο Πορφύρα συγκρατώ τη σολωμική «καταγωγή», καθώς και την κοινωνική στράτευσή του. Θυμάμαι πώς με άγγιζε το «Lacrimae rerum» στην εφηβεία μου:

Οξω, βαρύ, μονότονο ψιχάλισμα

δέρνει τη στέγη μας· και τότε αντάμα

τα πράματα που αγιάσανε τα χέρια σου

αρχίζουν ένα κλάμα… και ένα κλάμα…

Από τον Σικελιανό, δεν μου μίλησε το δελφικό του μυστήριο, αλλά με συγκίνησε το «Πνευματικό Εμβατήριο» και η συμμετοχή του στην Εθνική Αντίσταση. Θυμάμαι όμως και αυτό το μικρό απόσπασμα από το «Ω χώματα της γης μου!» για την εικόνα των δέντρων και τον ήχο που κάνει ο αγέρας στα κλαδιά, στη μητρική μου Πελοπόννησο:

Χώμα της Πελοπόννησος,

που θρέφεις άμετρα τα κυπαρίσσια,

από το πιο μικρό

που παίζει με τον αέρα ως σκύμνος λιονταριού

ώσμε το μεγαλύτερο που η μνήμη μου κρατεί!

Ο Γιάννης Κοντός, πρόωρα χαμένος, άφησε μια χαμηλόφωνη ποίηση. Συγκρατώ αυτό το μικρό μέρος από το «Ράλι»:

Τα σήματα της τροχαίας κάποιος

τα έχει αλλάξει και δείχνουν συνέχεια μονόδρομο

Πολλές φορές την πόλη την έχω δει ανάποδα

ή έχω πέσει σε βαθιά νερά.

Την Κική Δημουλά την έχω διαβάσει παρεμπιπτόντως. Συγκρατώ το απόσπασμα από τις «Μεσιτείες»:

Με γυροφέρνει η άνοιξη

αλλά εγώ άλλη φορά

πορεία δεν αλλάζω για ένα έαρ.

Ποιο γεγονός της παιδικής σας ηλικίας ανακαλείτε ως το καθοριστικό για τις επιλογές και τις κατευθύνσεις της ενήλικης ζωής σας;

Δεν ανακαλώ ένα γεγονός, αλλά μια κατάσταση: τη συλλογικότητα. Οχι μόνο στην οικογένεια. Παιδί, πήγαινα στο δικηγορικό γραφείο του πατέρα μου, όπου το βράδυ μετά τη δουλειά του, παρέα με φίλους του, άκουγα σαν παραμύθι αληθινές ιστορίες για την Εθνική Αντίσταση και τον αγώνα για το δίκιο του απλού ανθρώπου. Κι αργότερα, μετά τον πρόωρο θάνατο του πατέρα μου μέσα στη δικτατορία, οι υπαρξιακές αναζητήσεις βρήκαν εύφορο έδαφος στην πολιτισμική παρουσία της εκκλησιαστικής ζωής, όπου σιγά σιγά ανακάλυπτα τις συνάψεις ανάμεσα σε ό,τι βίωνα ως χριστιανικό και σε ό,τι νόμιζα ως αριστερό. Μια συλλογική εμπειρία, που σύντομα ενοφθαλμίστηκε στη μεγάλη εμπειρία της Αριστεράς και των δημοκρατικών κινημάτων της νεολαίας, στα οποία από τα μαθητικά μου χρόνια συμμετείχα. Επρόκειτο για μια πορεία συνειδητοποίησης και χειραφέτησης, που οδήγησε στην κατά το δυνατόν αυτοδύναμη, για μένα, συμμετοχή στη συλλογική δημοκρατική δράση. Πολύ αργότερα, διάβασα τον Ουμπέρτο Εκο που μιλούσε για την «κοσμική θρησκευτικότητα». Αυτό με σφράγισε: η συλλογικότητα, όχι ως μαζοποίηση, αλλά ως δημιουργική άνθηση του προσώπου μέσα στο «εμείς»… Απέναντι στον ατομισμό, που δυστυχώς στις μέρες μας αντιπροσωπεύει μια μεγάλη απειλή για τον πολιτισμό μας.

Αναλογιζόμενοι τα δύστυχα παιδικά χρόνια πολλών σημαντικών συγγραφέων και καλλιτεχνών, θεωρείτε ότι η παντοειδής στέρηση μπορεί να λογαριαστεί ως ουσιαστικός παράγοντας για την εξέλιξη ενός ανθρώπου;

Δεν θέλω να κάνω ψυχανάλυση για άλλους. Σε ό,τι με αφορά, πάντοτε, και οι στερήσεις και οι ματαιώσεις, όπως, από την άλλη πλευρά, το περίσσευμα της χαράς και της απόλαυσης, από την επιτυχία των δικών σου ανθρώπων σε κάτι, ως την ανάγνωση ενός ποιήματος όπως αυτά που αναφέρω παραπάνω, όλα αυτά μαζί, μας οικοδομούν.

Πιστεύετε πως η τρομακτική εξέλιξη της τεχνολογίας συμβαδίζει με μια αντίστοιχη εξέλιξη στο ηθικό επίπεδο της ζωής των ανθρώπων ή αναγνωρίζετε να υπάρχει ανισορροπία ανάμεσά τους;

Η τεχνολογία βελτιώνει τη ζωή των ανθρώπων, αλλά όχι όλων και ισότιμα. Ακόμα περισσότερο, κι αυτό φαίνεται στα ζητήματα βιοηθικής, είναι αναγκαίο το ηθικό πρόταγμα. Δείτε για παράδειγμα την πανδημία και το εμβόλιο, το εμπόριο που γίνεται με την πατέντα που διατηρείται, με αποτέλεσμα το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη να μην μπορεί να εμβολιαστεί επί του παρόντος. Αρα οι μεγάλες δυνατότητες που δημιουργούνται από την τεχνολογία προϋποθέτουν για την αξιοποίησή τους βαθιές δημοκρατικές αλλαγές στην κοινωνία. Προϋποθέτουν επίσης μια ασυμφιλίωτη αντίθεση με τις κοινωνικές ανισότητες, με την εκμετάλλευση, την εμπορευματοποίηση των αναγκών του ανθρώπου και την καταστροφή του περιβάλλοντος, αποτελέσματα της θεοποίησης της αγοράς και του καπιταλισμού. Γι’ αυτό και η διάκριση «Δεξιά – Αριστερά» παραμένει δραματικά επίκαιρη στις μέρες μας.