Ενα δέλεαρ για προσέγγιση Μπάιντεν

H συζήτηση για το κατά πόσο θα μπορούσε η Αγκυρα να αποσυρθεί από τη Συνθήκη του Μοντρέ, που ρυθμίζει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Βοσπόρου, χάθηκε κάτω από τις φωνές του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν περί «υποκίνησης σε πολιτικό πραξικόπημα» έπειτα από την ανοιχτή επιστολή που υπέγραψαν 104 τούρκοι απόστρατοι ναύαρχοι προειδοποιώντας πως ένα τέτοιο ενδεχόμενο, εν μέσω των κυβερνητικών σχεδίων διάνοιξης μιας νέας διώρυγας μεταξύ Προποντίδας και Μαύρης Θάλασσας, της επονομαζόμενης Διώρυγας της Κωνσταντινούπολης, θα ήταν επικίνδυνο για την Τουρκία. Είναι όμως ένα θέμα με ευρείες διεθνείς προεκτάσεις, σε μία περίοδο που η Ρωσία σωρεύει στρατεύματα στα σύνορα με την Ουκρανία, και οι ΗΠΑ καθώς και το ΝΑΤΟ σπεύδουν στο πλευρό του Κιέβου.

Γράφοντας στον ιστότοπο Al-Monitor, ο τούρκος αναλυτής Φεχίμ Ταστεκίν θυμίζει πως οι ΗΠΑ έχουν πολλές φορές επιχειρήσει να πείσουν την Τουρκία να αψηφήσει τη Σύμβαση του 1936 για το Καθεστώς των Στενών, καθώς αυτή περιορίζει τη διέλευση στρατιωτικών πλοίων, με τους αυστηρότερους κανόνες να εφαρμόζονται στα πλοία που δεν ανήκουν στα κράτη της Μαύρης Θάλασσας. Και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να εντάσσεται η ρητορική «ναι μεν αλλά» του Ερντογάν – «δεν εγκαταλείπουμε» τη Συνθήκη του Μοντρέ, δήλωσε πρόσφατα, όμως «αν προκύψει ανάγκη στο μέλλον, μπορούμε να τροποποιήσουμε οποιαδήποτε Συνθήκη εφόσον αυτό επιτρέπει στη χώρα μας να προχωρήσει μπροστά» – στην τουρκική προσπάθεια προσέγγισης του νέου αμερικανού προέδρου, Τζο Μπάιντεν.

Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Συνθήκη τορπίλισε τις προσπάθειες των ΗΠΑ να αναπτύξουν αεροπλανοφόρα, υποβρύχια και πλοία μεγάλου εκτοπίσματος στη Μαύρη Θάλασσα, ώστε να διατηρήσουν την ΕΣΣΔ υπό πίεση. Το 2008, μετά τη ρωσική στρατιωτική επέμβαση εναντίον της Γεωργίας στον πόλεμο της Νότιας Οσετίας, και επικαλούμενη πάντα τη Συνθήκη, η Τουρκία αρνήθηκε να δώσει άδεια σε μεγάλα αμερικανικά πολεμικά πλοία να εισέλθουν στη Μαύρη Θάλασσα. Προκειμένου μάλιστα να εξευμενίσει τον νατοϊκό της σύμμαχο, η Τουρκία επεσήμανε πως η Συνθήκη του Μοντρέ εμπόδιζε ταυτόχρονα τους Ρώσους να κλιμακώσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στη Μεσόγειο μέσω των Στενών. Ο Ατίλα Κιγιάτ, ένας απόστρατος τούρκος ναύαρχος, θυμάται μία συζήτησή του το 2009 με τον τότε πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Τουρκία Τζέιμς Τζέφρι, όπου ο τελευταίος φάνηκε να αξιολογεί την προοπτική μιας αμερικανο-τουρκικής ναυτικής συνεργασίας στη Μαύρη Θάλασσα λέγοντας πως «κανείς δεν θα μπορούσε να κάνει κάτι» αν Τουρκία και ΗΠΑ προχωρούσαν σε αυτήν. Πιο πρόσφατα, τον περασμένο Ιούλιο, έπειτα από διεθνή στρατιωτικά γυμνάσια στην περιοχή, η αμερικανική πρεσβεία στην Αγκυρα ανέβασε στο Τwitter ένα μήνυμα όπου εξέφραζε την ελπίδα ότι «η Μαύρη Θάλασσα θα είναι ελεύθερη και ανοιχτή σε όλα τα έθνη του κόσμου».

Το καινούργιο στην ιστορία του Μοντρέ, σημειώνει ο Ταστεκίν, είναι η στάση του Ερντογάν, που αμφισβητεί ή και υποβαθμίζει τη Συνθήκη, μετακινούμενος εγγύτερα στην αμερικανική θέση, με τις τελευταίες εξελίξεις στη λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας να μεγαλώνουν το διακύβευμα. Παρά την προσέγγισή του με τη Μόσχα, ο Ερντογάν έχει επανειλημμένως απορρίψει την προσάρτηση της Κριμαίας και ενισχύει τη στρατιωτική συνεργασία της χώρας του με την Ουκρανία. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να διαβαστεί και η έμφαση που έδωσε ο Βλαντίμιρ Πούτιν, στη διάρκεια τηλεφωνικής του επικοινωνίας με τον τούρκο πρόεδρο την περασμένη εβδομάδα, στη σημασία διατήρησης της Συνθήκης του Μοντρέ.