«Τα παραμύθια που λέει η πατριαρχία στον εαυτό της»

Αποκυήματα της φαντασίας, φτερωτά, τρομακτικά, μειξογενή πλάσματα που κατοικούν στον κόσμο των μύθων έχουν τις ρίζες τους στην πραγματικότητα, εκφράζουν τα πολιτισμικά όρια μιας κοινωνίας και συχνά καλούνται να απαντήσουν σε ένα παμπάλαιο ερώτημα: τι λογίζεται ως ανθρώπινο και τι ως τερατώδες;

Στους μύθους της ελληνικής και της ρωμαϊκής αρχαιότητας – στοιχεία των οποίων έχουν διεισδύσει και επιβιώσει στη δυτική παράδοση – τα τερατόμορφα πλάσματα είναι γένους θηλυκού. Και στο σύνολό τους, όπως έγραψε η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αμχερστ της Μασαχουσέτης των Ηνωμένων Πολιτειών Ντέμπι Φέλτον σε δοκίμιό της το 2013, «εξέφρασαν τον φόβο των ανδρών για τις καταστροφικές δυνατότητες των γυναικών. Οι μύθοι, λοιπόν, σε κάποιον βαθμό εκπληρώνουν την αρσενική φαντασίωση της κατάκτησης και του ελέγχου από το θηλυκό».

Οι αρχαίοι συγγραφείς, άνδρες στο σύνολό τους, κατέθεσαν τον φόβο – και την επιθυμία τους – σε ιστορίες με πρωταγωνίστριες τερατόμορφα και τερατώδη θηλυκά. Στις «Μεταμορφώσεις» του 1ου αι. μ.Χ. ο ρωμαίος ποιητής Οβίδιος αναφέρεται στη Μέδουσα, μια τρομακτική Γοργόνα με ατίθασους ελικοειδείς φιδοπλόκαμους, που μεταμόρφωνε σε πέτρα όποιον τολμούσε να την κοιτάξει. Αρκετούς αιώνες νωρίτερα, ο Ομηρος στην «Οδύσσεια» τοποθετεί τον κεντρικό του ήρωα να επιλέξει ανάμεσα στη Σκύλλα – ένα τέρας με έξι κεφάλια και δώδεκα παραμορφωμένα πόδια – και τη Χάρυβδη, ένα θαλάσσιο πλάσμα που έσπερνε την καταστροφή.

Οσο κι αν στις μέρες μας είναι ξεκάθαρο πως όλα αυτά τα τέρατα είναι δημιουργίες της φαντασίας, για τους ανθρώπους της αρχαιότητας αντανακλούσαν μια «οιονεί ιστορική» πραγματικότητα, ένα χαμένο παρελθόν στο οποίο οι άνθρωποι ζούσαν μαζί με ήρωες, θεούς και το υπερφυσικό, όπως σημειώνει η επιμελήτρια του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης Μαντλέν Γκλένον σε κείμενό της το 2017. Επιπλέον, τα γυναικεία τέρατα αποκαλύπτουν δεδομένα για τους πατριαρχικούς περιορισμούς που τίθενται στη γυναικεία φύση. Η Μέδουσα προκαλούσε τον φόβο επειδή ήταν συνάμα απατηλά όμορφη και απίστευτα άσχημη. Η Χάρυβδη τρομοκρατούσε τον Οδυσσέα και τους άνδρες του επειδή αντιπροσώπευε έναν ανατριχιαστικό λάκκο απύθμενης πείνας. Η Λάμια τριγυρνούσε πικραμένη από την απώλεια των παιδιών της θέλοντας να βλάψει τα παιδιά των άλλων: κατά μια έννοια εκπροσωπεί οποιαδήποτε απόκλιση από την προδιαγεγραμμένη κοινωνικά αφήγηση περί μητρότητας.

Τα θηλυκά τέρατα αντιπροσωπεύουν «τα παραμύθια που λέει η πατριαρχία στον εαυτό της για να αποκοιμηθεί» υποστηρίζει η δημοσιογράφος και συγγραφέας Τζες Τσίμερμαν στο βιβλίο της «Γυναίκες και άλλα τέρατα: δημιουργώντας μια νέα μυθολογία», το οποίο παρουσιάζει η διαδικτυακή έκδοση του περιοδικού «Σμιθσόνιαν». Σε αυτήν τη συλλογή δοκιμίων, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Beacon Press, επανεξετάζονται τα τέρατα της αρχαιότητας μέσω ενός φεμινιστικού πρίσματος. «Οι γυναίκες ήταν τέρατα και τα τέρατα ήταν γυναίκες σε ιστορίες που άντεξαν στους αιώνες, επειδή οι ιστορίες είναι ένας τρόπος να κωδικοποιηθούν οι όποιες προσδοκίες και να μεταδοθούν» σημειώνει στο βιβλίο, για τη συγγραφή του οποίου βασίστηκε στην έρευνα και άλλων μελετητών, συμπεριλαμβανομένων του ειδικού στη «θεωρία των τεράτων» Τζέφρι Τζερόμ Κοέν και της Ντέμπι Φέλτον σχετικά με το τερατώδες στον αρχαίο κόσμο, στην ανάλυση της Κικής Καρόγλου για τη Μέδουσα, στην προσέγγιση των γυναικών της κλασικής μυθολογίας του Ρόμπερτ Μπελ και στη μελέτη για τη Σκύλλα της Μαριάν Χόπμαν. Παράλληλα συνδυάζει τη λογοτεχνική ανάλυση με αναφορές στα έργα της Μάργκαρετ Ατγουντ, η οποία αφηγήθηκε την ιστορία της Πηνελόπης («Πηνελοπιάδα», Ωκεανίδα, μτφ. Λεωνίδας Καρατζάς) ή της Μαντλίν Μίλερ, η οποία αφιέρωσε το μυθιστόρημά της, που κυκλοφόρησε το 2018, στη μάγισσα Κίρκη (εκδ. Διόπτρα, μτφ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ).

Αν και τρομακτικά θηλυκά τέρατα εμφανίζονται στις παραδόσεις πολλών πολιτισμών παγκοσμίως, η Τσίμερμαν επέλεξε να επικεντρωθεί στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, οι οποίες καταφέρνουν να εντυπωσιάζουν γενιές και γενιές Αμερικανών. «Η ελληνική μυθολογία είχε έντονη επιρροή στην αναγεννησιακή λογοτεχνία. Και η αναγεννησιακή τέχνη και λογοτεχνία έχουν μεγάλη επιρροή στις ιδέες μας σήμερα σχετικά με το τι συνιστά λογοτεχνική ποιότητα, από την οπτική γωνία, όμως, που έχει διαμορφωθεί από τους λευκούς άνδρες» εξηγεί σε συνέντευξή της.

Τι θα συμβεί αν αντί να φοβούνται αυτά τα αρχαία τέρατα, οι σύγχρονοι αναγνώστες τα προσεγγίσουν ως ήρωες; «Τα χαρακτηριστικά που αντιπροσωπεύουν τα τέρατα δεν είναι φρικτά. Είναι η φιλοδοξία, η γνώση, η δύναμη, η επιθυμία. Τα ίδια δεδομένα όταν αφορούσαν άνδρες αντιμετωπίζονταν με ηρωική διάθεση. Η ελπίδα μου είναι ότι όταν επιστρέψετε στα πρωτότυπα κείμενα για να διαβάσετε αυτές τις ιστορίες, να σκεφθείτε: Τι προσπαθεί αυτή η ιστορία να μου μεταδώσει;».

Η Σφίγγα. Ενα από τα πλέον αναγνωρίσιμα μειξογενή πλάσματα του αρχαίου κόσμου, ήταν δημοφιλές τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην Ελλάδα. Θηλυκού γένους τέρας, που κατά το ήμισυ είναι φτερωτό λιοντάρι και το υπόλοιπο σώμα της γυναικείο, η Σφίγγα καταβροχθίζει όσους δεν μπορούν να λύσουν το περίφημο αίνιγμά της.

Η γνώση είναι δύναμη και σε αυτή τη μυθική μορφή η Τσίμερμαν διακρίνει την τάση των ανδρών να αποκλείουν τις γυναίκες από την πρόσβαση στην εκπαίδευση. «Η ιστορία της Σφίγγας είναι η ιστορία μιας γυναίκας με ερωτήσεις που οι άνδρες δεν μπορούν να απαντήσουν» γράφει.

Η Χίμαιρα. Από όλα τα φανταστικά τέρατα της μυθολογίας η Χίμαιρα ίσως είναι εκείνο που είχε τις ισχυρότερες ρίζες στην πραγματικότητα, καθώς «γεννήθηκε» στην περιοχή της Λυκίας, μια γεωθερμικά ενεργή περιοχή όπου το αέριο μεθάνιο αναφλέγεται και δημιουργεί μικρές εκρήξεις.

Με στοιχεία κατσίκας, λιονταριού και φιδιού στη σύνθεση του σώματός της, η Χίμαιρα έβγαζε φωτιά από το στόμα της και κατέστρεφε πόλεις μέχρι να θανατωθεί από τον Βελλερεφόντη. Σύμφωνα με τη συγγραφέα, η Χίμαιρα αντιπροσωπεύει την αντίφαση με την οποία προσεγγίζεται η γυναίκα: ως οικοκυρά και ως απειλή. Από τη μια πλευρά, γράφει η Τσίμερμαν, το σώμα της κατσίκας σηκώνει όλα τα βάρη του σπιτιού, θηλάζει και προστατεύει τα μωρά και από την άλλη τα τερατώδη στοιχεία της ξερνάνε φωτιά.

Η Μέδουσα. Η μοναδική θνητή από τις Γοργόνες ήταν η Μέδουσα, η μορφή της οποίας παρουσιάζεται με περισσότερους από 60 διαφορετικούς τρόπους με το πέρασμα του χρόνου. Απειλητική, άσχημη, με πλοκάμους που έχουν τη μορφή φιδιών, πετρώνει όποιον την αντίκριζε. Οσο περνούσαν οι αιώνες, η απόδοση της μορφής της γινόταν ολοένα και πιο όμορφη, εκφράζοντας πιθανόν την πεποίθηση ότι η γυναικεία ομορφιά, όπως και ένα τερατούργημα, ενδέχεται να αποδειχθούν επικίνδυνα, ακόμη και θανατηφόρα, ενώ η διπλή όψη της Μέδουσας καθιέρωσε το πρότυπο του γοητευτικού κακού που ισχύει μέχρι σήμερα.