Ο «Τουρίστας» Ροθ της KGB

Το πρωί της 26ης Απριλίου 1973, πράκτορες με πολιτικά της τσεχοσλοβακικής μυστικής αστυνομίας (StB) ακολουθούσαν «έναν άγνωστο άνδρα, περίπου 40 ετών, ύψους 175 εκατοστών, λεπτό, με επιμηκυσμένο πρόσωπο, αραιά μαύρα μαλλιά, λεπτά γυαλιά, που κρατούσε έναν χάρτη της Πράγας…». Περίπου στις 11.35 π.μ., βγήκε από μια έκθεση τέχνης σοσιαλιστικού ρεαλισμού, κράτησε μερικές σημειώσεις στον δρόμο και πήδηξε σε ένα τραμ προς την κατεύθυνση του Κάστρου. Οι πράκτορες ανακάλυψαν αργότερα την ταυτότητα του άνδρα αφού ελέγχθηκε από μια αστυνομική περίπολο: ήταν ο αμερικανός συγγραφέας Φίλιπ Ροθ, ο οποίος έμενε στην Πράγα, στο ξενοδοχείο Γιάλτα, με τη συνοδό του Μπάρμπαρα Σπράουλ.

Στο άρθρο τoυ στο tabletmag.com o συγγραφέας Τζαρντ Μαρσέλ Πόλεν αναφέρεται στον φάκελο που η KGB είχε στα αρχεία της για τον Φίλιπ Ροθ. Η StB είχε ανοίξει τον φάκελο με βάση τη συνάντησή του με «πρόσωπα ενδιαφέροντος στην Τσεχοσλοβακία, τα οποία το 1968 συμμετείχαν ενεργά στις υφέρπουσες, ευκαιριακές, δεξιές εξελίξεις στη σοσιαλιστική δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας». Επισημάνθηκε επίσης ως πιθανός «υποστηρικτής του διεθνούς σιωνισμού». Και επειδή είχε ταξιδέψει στην Πράγα με τουριστική βίζα ο φάκελός του ονομάστηκε «Turista» («Τουρίστας»).

Τα εν λόγω «πρόσωπα» ήταν αντιφρονούντες τσέχοι συγγραφείς, όπως ο Ιβάν Κλίμα, ο Μίλαν Κούντερα, ο Λούντβιχ Βατσουλίκ και ο Στάνισλαβ Μποντίν, τα έργα των οποίων απαγορεύτηκαν την εποχή της ύπουλης κοινοτοπίας, γνωστής ως «Ομαλοποίηση». Ενας πληροφοριοδότης μέσα στον κύκλο φίλων του Μποντίν, ο οποίος αναφέρεται στα αποχαρακτηρισμένα αρχεία ως «Πράκτορας Γιαν», ήταν εκείνος που ειδοποίησε τη μυστική αστυνομία για τις δραστηριότητες του Ροθ.

Το πρώτο του ταξίδι στην Πράγα έγινε το 1972, για να γνωρίσει την πόλη του Κάφκα. Τότε συναντήθηκε με τσεχοσλοβάκους εκδότες, αλλά στο τέλος της συνάντησης μια γυναίκα τον πλησίασε και του εκμυστηρεύτηκε ότι οι άνδρες που μόλις είχε γνωρίσει είχαν εγκατασταθεί από το κόμμα στον εκδοτικό κλάδο μετά τα γεγονότα του 1968, όταν οι προσπάθειες αποκατάστασης ενός ελεύθερου Τύπου στη χώρα είχαν συντριβεί. Ετσι έμαθε ο Ροθ την κατάσταση της λογοτεχνίας στην ΕΣΣΔ και ξεκίνησε την εκστρατεία του για να βοηθήσει τους διωκόμενους συγγραφείς που εγκλωβίστηκαν πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα.

«ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ». Μεγάλο μέρος του χρόνου του στην Τσεχοσλοβακία το περνούσε με τον Ιβάν Κλίμα, ο οποίος έγινε ο «κύριος εκπαιδευτής πραγματικότητας». Ο Ροθ τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο που είχε υποβληθεί στην «ευρωπαϊκή εκπαίδευση» με την έννοια του 20ού αιώνα: γεννημένος σε μια εβραϊκή οικογένεια, που τα μέλη της στάλθηκαν σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης των Ναζί, ως ενήλικος είδε τη δική του ελευθερία έκφρασης να καταπατάται από τις Αρχές της χώρας του. Ως πρόσθετη ταπείνωση στη λογοκρισία τους, καλλιτέχνες και διανοούμενοι έλαβαν ταπεινωτικές, ψυχοφθόρες δουλειές ως οδοκαθαριστές, φορτωτές, διανομείς ψωμιού και επιστάτες σε απομακρυσμένα μουσεία εφοδιασμένα με ρωσική τέχνη. Η περιφρόνηση του Ροθ, ενστικτώδης και στομφώδης, φαίνεται μέσα στα μυθιστορήματά του «Η ζωή μου ως άντρα» «Το βυζί», «Το όργιο της Πράγας» και στις συνεντεύξεις του «Κουβέντες του σιναφιού».

Το 1975 ο Ροθ συνέβαλε στο ξεκίνημα της χαρτόδετης συλλογής του εκδοτικού οίκου Penguin «Συγγραφείς από την Αλλη Ευρώπη». Σε αυτή τη σειρά κυκλοφόρησαν 17 τίτλοι από τσέχους και πολωνούς συγγραφείς μέχρι το 1989. Οι δύο πρώτοι από τους οποίους ήταν το μυθιστόρημα του Βατσουλίκ «Ινδικά χοιρίδια» και η συλλογή του Κούντερα «Κωμικοί έρωτες». Σύμφωνα με τον Ροθ, στόχος της σειράς ήταν να «συγκεντρώσει εξαιρετικά και σημαντικά έργα μυθοπλασίας από συγγραφείς της Ανατολικής Ευρώπης που, αν και αναγνωρίζονται ως ισχυρές δυνάμεις στους δικούς τους πολιτισμούς, είναι σχεδόν άγνωστοι στην Αμερική».

Η απογοήτευση που προσπάθησε να μεταδώσει ο Ροθ στους ομολόγους του στην Ευρώπη ήταν η τάση των ελεύθερων κοινωνιών να παρασυρθούν προς την επιπολαιότητα ότι δεν κινδύνευαν από τίποτα. Γι’ αυτό και προειδοποίησε τον Κλίμα για τους «κινδύνους» μιας αδυσώπητα εμπορευματοποιημένης κουλτούρας. Ο Ροθ ήταν εξοικειωμένος με τις πιέσεις που αντιμετώπιζε ο «πλούσιος στην ελευθερία άνθρωπος». Είπε λοιπόν στον Κλίμα: «Εχετε αγωνιστεί για κάτι, τόσο πολλά χρόνια τώρα, κάτι που χρειάζεστε όπως ο αέρας, και αυτό που θα πω είναι ότι ο αέρας για τον οποίο πολεμήσατε είναι μάλλον λίγο δηλητηριασμένος».