Διώκτες και διωκόμενοι {LF}στην κοινωνία {LF}του θεάματος

Αυτό κι αν είναι είδηση. Μιλάμε για την πρώτη κυκλοφορία στη χώρα μας ενός μυθιστορήματος του πατριάρχη του neopolar, του μοναδικού Ζαν Πατρίκ Μανσέτ (Jean Patrick Manchette). Πρόκειται για το «Νεκροτομείο πλήρες» (εκδόσεις Αγρα, σελίδες 250, σε μετάφραση Ειρήνης Παπακυριακού, με πλούσιο επίμετρο, συνεντεύξεις του συγγραφέα, κριτικές και ένα αναλυτικό δοκίμιο για το έργο του από τον Κώστα Καλφόπουλο).

Η ιστορία ξεκινάει με την περιγραφή της καθημερινής ρουτίνας ενός ιδιόμορφου ιδιωτικού ερευνητή και παλιού αστυνομικού, του Εζέν Ταρπόν (το επίθετο μπορεί να αποδοθεί και ως «ασημόψαρο»). Παρακολουθούμε τον Ταρπόν, κλασικό δείγμα τύπου που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας, να απορρίπτει δουλειές που του προσφέρονται χωρίς κάποιο ιδιαίτερο λόγο, μέχρι που βρίσκεται μπλεγμένος σε κάποια υπόθεση χωρίς καν να το συνειδητοποιήσει και χωρίς να το επιθυμεί ιδιαίτερα. Μια νεαρή, ευειδής κοπέλα, ονόματι Μέμφις Σαρλ, επισκέπτεται το γραφείο του  μεσάνυχτα και τον πληροφορεί για την άγρια δολοφονία της συγκατοίκου της Γκριζέλντα. Ο Ταρπόν τη συμβουλεύει να επικοινωνήσει με την αστυνομία, αλλά η μοιραία Μέμφις αρνείται και του εξομολογείται με αφοπλιστικό τρόπο ότι δεν μπορεί να το κάνει. Ο λόγος ότι στο διαμέρισμα που συγκατοικούν υπάρχουν αρκετά ναρκωτικά και κάμποσες βόμβες μολότοφ. Ο Ταρπόν επιμένει ότι η Μέμφις πρέπει να απευθυνθεί στην αστυνομία, εκείνη συνεχίζει να αρνείται και το αποτέλεσμα είναι να τον χτυπήσει και να εγκαταλείψει το γραφείο του, αφήνοντάς τον αναίσθητο.

Στη συνέχεια, η πλοκή απογειώνεται. Ενα εκρηκτικό κοκτέιλ με συστατικά υποπρολετάριους αριστεριστές, ισραηλινούς πράκτορες, μπράβους, με επικίνδυνες επιχειρήσεις, που έχουν ως αποτέλεσμα την συσσώρευση πτωμάτων (μην ξεχνάμε τον τίτλο «Νεκροτομείο πλήρες»), όπου οι εξελίξεις έρχονται με καταιγιστικό ρυθμό και χωρίς καμιά αντιληπτή λογική σύνδεση μεταξύ τους. Τελικά, προϊόντος του χρόνου, συνειδητοποιούμε ότι η πλοκή καθαυτή δεν διαδραματίζει και τον σημαντικότερο ρόλο, απλά είναι μια αφορμή για να ξετυλίξει ο μεγάλος μάστορας το κουβάρι της αφήγησης και να μας παρασύρει σ’ έναν εξοντωτικό ρυθμό, που παραπέμπει αυθόρμητα σε ταινία των αδερφών Μαρξ.

Ο Manchette, ένας πολυτάλαντος γόνος του γαλλικού Μάη, εραστής του κινηματογράφου και της μουσικής, υιοθέτησε τις αρχές της Διεθνούς των Καταστασιακών (Situationist International). Ανάμεσά τους, την απαίτηση της αλλαγής του κόσμου και την απαξίωση όλων των καλλιτεχνικών μορφών, με μια ενιαία χρήση όλων των μέσων διαταραχής της καθημερινής ζωής. Η επανάσταση της καθημερινής ζωής μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο στο πλαίσιο της γενικευμένης αυτοδιαχείρισης, με την καταστολή των σχέσεων της αγοράς, βασιζόμενη, μεταξύ άλλων, στην κατάργηση του θεάματος (spectacle) ως κοινωνικής σχέσης.

Ο ίδιος δηλώνει χαρακτηριστικά ότι «το αστυνομικό είναι ένα μυθιστόρημα βίαιης κοινωνικής παρέμβασης», μια δήλωση που αντικατοπτρίζεται ξεκάθαρα στα δικά του μυθιστορήματα, που διακρίνονται για τον έντονο πολιτικοκοινωνικό χαρακτήρα τους. Εκεί όπου ο συγγραφέας περιγράφει, σχολιάζει, επικρίνει και επιτίθεται βίαια στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι της περιόδου, που ακολουθεί τον εκρηκτικό Μάη του ’68.

Μια από τις σημαντικότερες επαναστατικές ανατροπές, που έφερε ο Μanchette με τη δημιουργία του neopolar, θεωρώ ότι είναι η κατάργηση των ορίων, των συνόρων ανάμεσα στους εκπρόσωπους του νόμου και τους «παρανόμους», στους διώκτες και τους διωκόμενους, στα θύματα και στους θύτες. Μπορεί ο διεφθαρμένος μπάτσος να θεωρηθεί ότι εκπροσωπεί το Δίκαιο; Ή ο περιθωριακός, που εναντιώνεται στην κρατική εξουσία και επαναστατεί κατά της αστυνομικής βίας να θεωρηθεί παράνομος; Και σε τελική ανάλυση, ποια είναι τα όρια ανάμεσα στην αστική δικαιοσύνη και το δίκαιο της ηθικής; Ολα αυτά αποτελούν συνέχιση των θεμάτων που έθεσε στην περίφημη «Κοινωνία του θεάματος» ο εκ των ιδρυτικών μελών της «Situationist International», Γκι Ντεμπόρ, όταν έγραφε για την αντεστραμμένη εικόνα της σύγχρονης κοινωνίας.

«Απασα η ζωή των κοινωνιών στις οποίες κυριαρχούν οι σύγχρονες συνθήκες παραγωγής προαγγέλλεται ως μία απέραντη συσσώρευση θεαμάτων. Ο,τι υπήρξε άμεσο βίωμα έχει απομακρυνθεί σε μία αναπαράσταση. Οι εικόνες που αποσπάσθηκαν από κάθε όψη της ζωής, συγχωνεύονται σε μια κοινή πορεία όπου η ενότης αυτής της ζωής δεν είναι δυνατόν πλέον να αποκατασταθεί. Η αποσπασματικά θεωρημένη πραγματικότης εκτυλίσσεται εντός της ιδίας της, της γενικής ενότητος ως ένας κεχωρισμένος ψευδόκοσμος, αντικείμενο της μοναδικής παρατήρησης. Η εξειδίκευση των εικόνων του κόσμου επανευρίσκεται, ολοκληρωμένη, εντός του κόσμου της αυτονομημένης εικόνας, όπου το ψευδές εξαπάτησε τον ίδιο του τον εαυτό. Το θέαμα, γενικά, ως συγκεκριμένη αντιστροφή της ζωής, είναι η αυτόνομη κίνηση του μη ζώντος» (από την «Κοινωνία του θεάματος»).

Το «Νεκροτομείο πλήρες» (1973) έχει γραφτεί πριν από το εξαιρετικό «Το μελαγχολικό κομμάτι της δυτικής ακτής» (1976) και το μνημειώδες «Η πρηνής θέση του σκοπευτή» (1981) που θεωρώ ότι συμπεριλαμβάνεται αναμφισβήτητα στα δέκα κορυφαία κοινωνικοαστυνομικά μυθιστορήματα, και αμφότερα σηματοδοτούν την ωριμότητα του μεγάλου συγγραφέα και την κορύφωση του μοναδικού τρόπου γραφής του. Και είναι εντελώς διαφορετικό από τα δύο προαναφερόμενα αριστουργήματα, αν και κατά την άποψη μου ο τρόπος γραφής του κατά κάποιο τρόπο προαναγγέλλει τα δύο μεγάλα έργα του συγγραφέα, που θα ακολουθήσουν.

Εδώ, ο Manchette αποτίοντας φόρο τιμής στους μέγιστους Ρέιμοντ Τσάντλερ και Ντάσιελ Χάμετ γράφει κατά βάση ένα κλασικό hard boiled, χωρίς βέβαια να περιορίζεται σε αυτό. Ο Manchette, ως μια τεράστια προσωπικότητα με πολυσχιδή ταλέντα και βαθιά επιδραστικότητα στον ευρύτερο κοινωνικό χώρο και ιδιαίτερα στην κοινωνικοαστυνομική λογοτεχνία και στην καθιέρωση του neopolar, ως ενός κυρίαρχου υποείδους της, προσθέτει το δικό του προσωπικό χρώμα.

Οι διαφοροποιήσεις ξεκινούν από την ιδιαίτερη χρήση του χιούμορ. Στον Chandler το χιούμορ είναι χαμηλών τόνων, υποδόρειο. Προσφέρεται σε μικρές, πολύτιμες δόσεις. Ο Manchette φτάνει στο αντίθετο άκρο. Το χιούμορ εδώ είναι κραυγαλέο και προσφέρεται σε πλούσιες δόσεις. Και είναι ιερόσυλο, εικονοκλαστικό, διαβρωτικό και ασυγκράτητο. Δεν έχει όρια, όταν για παράδειγμα ο ήρωας του, ο Εζέν Ταρπόν, αντιμετωπίζει με χιούμορ ακόμη και την στιγμή που επίκειται η εκτέλεση του. Επιπλέον, το χιούμορ του αγγίζει τα όρια του σουρεαλισμού.

Αν μάλιστα το συνδυάσουμε με τον καταιγιστικό ρυθμό, η χρήση του χιούμορ με τη μορφή αλλεπάλληλων κωμικών γκαγκ φαίνεται να θυμίζει έντονα ταινία των ανεπανάληπτων αδελφών Μαρξ. Οι κοφτοί διάλογοι, οι ατάκες που ανταλλάσσονται με πυρετώδη ρυθμό, οι χωρίς προφανή και συγκεκριμένο λόγο εικόνες και συνομιλίες εντείνουν αυτή την κινηματογραφική οπτική, που εδράζεται στο σεναριακό παρελθόν του συγγραφέα.

Το ύφος γραφής απλό, λιτό, δωρικό. Διακόσιες πενήντα σελίδες, 60.000 περίπου λέξεις, όπου θαρρείς ότι καμιά δεν περισσεύει. Ολες στη θέση τους, σαν μια ψηφίδα ενός τεράστιου παζλ, η κάθε μια με την προσωπικότητα της και τη δική της σημασία. Λιτότητα όχι τυχαία, αλλά προγραμματισμένη μέχρι την τελευταία λέξη, χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεγάλου αυτού συγγραφέα.

Ο Manchette, απόλυτος δημιουργός του neopolar,  θα μπορούσε να περιγραφεί σαν ένας μελαγχολικός επαναστάτης μιας τελικά ονειρικής, αδύνατης επανάστασης. Αγωνίστηκε γι’ αυτήν μέσα από τα έργα του και όταν συνειδητοποίησε ότι το όραμα του δεν έγινε πραγματικότητα, τερμάτισε τη συγγραφική του καριέρα με κάποια ανάμεικτα αισθήματα παραίτησης και ήττας. Η μετάφραση της Ειρήνης Παπακυριακού κινείται στο πλαίσιο του ύφους του συγγραφέα. Και το συνοδευτικό δοκίμιο του Κώστα Καλφόπουλου εξαιρετικό.

Jean Patrick Manchette
Νεκροτομείο πλήρες
Μτφ. Ειρήνη Παπακυριακού
Εκδ. Αγρα, σελ. 288
Τιμή 13 ευρώ