Ο θεολόγος που αμφισβήτησε το αλάθητο του Πάπα

«Δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη ανάμεσα στα έθνη χωρίς ειρήνη ανάμεσα στις θρησκείες. Δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη ανάμεσα στις θρησκείες χωρίς διάλογο ανάμεσα στις θρησκείες. Δεν μπορεί να υπάρξει διάλογος ανάμεσα στις θρησκείες χωρίς έρευνα για τις ρίζες των θρησκειών». Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από το βιβλίο που εκδόθηκε το 1995, με τίτλο «Χριστιανισμός: ουσία, ιστορία, μέλλον». Είναι δε ένα από τα πολλά έργα – μαζί με το εκδοθέν το 1986 «Ο Χριστιανισμός και οι θρησκείες του κόσμου: Δρόμοι για διάλογο με το Ισλάμ, τον Ινδουισμό και τον Βουδισμό» – που άφησε ως κληρονομιά στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και συνολικά στην ανθρωπότητα ένας από τους σπουδαιότερους και πιο αναγνωρίσιμους θεολόγους της κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.

Ο Χανς Κουνγκ, όμως, ο οποίος «έφυγε» την περασμένη Τρίτη σε ηλικία 93 ετών, δεν ήταν απλώς φημισμένος πολύ πέρα από τα όρια του Βατικανού. Υπήρξε, ταυτόχρονα, μια από τις πιο δυνατές και ουσιαστικές «αιρετικές» φωνές του, με τις θέσεις και τις απόψεις του να τον καθιστούν πρακτικά την προοδευτική και (αυτο)κριτική συνείδησή του. «Ως φιλελεύθερος, επέκρινε την πολιτική της Εκκλησίας όσον αφορά τη διακυβέρνηση, τις λειτουργείες, τον έλεγχο των γεννήσεων, την υποχρεωτική αγαμία των ιερωμένων, τη χειροτονία γυναικών, την ομοφυλοφιλία, της εκτρώσεις, το νόημα της Κόλασης και πολλά άλλα» έγραψαν χαρακτηριστικά γι’ αυτόν οι New York Times.

Δεν είναι τυχαίο ότι στη διάρκεια περιοδείας που πραγματοποίησε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1963, σε ηλικία μόλις 35 ετών και με την ιδιότητα του ειδικού συμβούλου στο Δεύτερο Οικουμενικό Συμβούλιο του Βατικανού, ο Τζον Κένεντι τον υποδέχθηκε στον Λευκό Οίκο. Τον παρουσίασε δε στους συνεργάτες του και μια ομάδα μελών του Κογκρέσου λέγοντας ότι «πρόκειται γι’ αυτό που θα περιέγραφα ως ο νέος πρωτοπόρος της Καθολικής Εκκλησίας». Μάλιστα, επισκέφθηκε πολλά πανεπιστήμια, όπου πραγματοποίησε διαλέξεις με αντικείμενο «Η Εκκλησία και η ελευθερία» και έγινε δεκτός με ενθουσιασμό και τεράστιο ενδιαφέρον – όχι όμως και από τη διοίκηση του Καθολικού Πανεπιστημίου της Αμερικής, που δεν του άνοιξε καν τις πόρτες του…

Εκτός των άλλων, ο Κουνγκ υπήρξε ο μοναδικός θεολόγος μετά το σχίσμα που συντελέστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα ο οποίος διέθετε τέτοιο κύρος και δεν δίστασε να αποκηρύξει δημοσίως το δόγμα του «αλάθητου του Πάπα». Ηταν μια επιλογή που του κόστισε την αφαίρεση της εξουσιοδότησης να διδάσκει ως επίσημος θεολόγος του Καθολικισμού – κάτι που ο ίδιος αργότερα περιέγραψε ως «η προσωπική μου εμπειρία από την Ιερά Εξέταση». «Απομακρύνθηκε από την εσωτερική αλήθεια της καθολικής πίστης και, για τον λόγο αυτό, δεν μπορεί πλέον να θεωρείται θεολόγος του Καθολικισμού, ούτε να τον διδάσκει» ανέφερε το σχετικό διάταγμα που εκδόθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 1979, αποτυπώνοντας πλήρως τις απόψεις του νέου – τότε – Ποντίφικα, Ιωάννη Παύλου Β’, που αποδείχθηκε ένας από τους πλέον συντηρητικούς (και ταυτόχρονα αποτελεσματικούς στους στόχους του) ανάμεσα σε όσους βρέθηκαν στην κεφαλή του Βατικανού.

Φυσικά, ο Κουνγκ δεν εγκατέλειψε τη θεωρία και τις προσπάθειές του. Ετσι, πριν από πέντε χρόνια και ενόψει των 88ων γενεθλίων του, απηύθυνε μια προσωπική και επείγουσα έκκληση προς τον Πάπα Φραγκίσκο – τον προκαθήμενο που, όπως ο ίδιος έλεγε, του απαντούσε «πάντα αδελφικά» – προκειμένου να «επιτρέψει ένα ανοιχτό και αντικειμενικό διάλογο γύρω από το αλάθητο του Πάπα και των επισκόπων». Οπως ισχυρίστηκε τότε, «με αυτόν τον τρόπο, η προβληματική κληρονομιά του Βατικανού στη διάρκεια των τελευταίων 150 ετών θα μπορούσε να εξεταστεί με ειλικρίνεια και να προσαρμοστεί σύμφωνα με την Αγία Γραφή και τις οικουμενικές παραδόσεις». Ξεκαθαρίζοντας δε τις προθέσεις του, έγραφε: «Δεν πρόκειται για μια περίπτωση κάποιου ασήμαντου σχετικισμού, ο οποίος υπονομεύει τα ηθικά θεμέλια της Εκκλησίας και της κοινωνίας. Ούτε για έναν ανυπόμονο δογματισμό, ο οποίος ορκίζεται στις γραφές και τους τύπους, εμποδίζοντας έτσι την ανανέωση της ζωής και της διδαχής της Εκκλησίας, καθώς και κάθε σοβαρή πρόοδο στον οικουμενισμό. Σίγουρα δεν πρόκειται για μια περίπτωση που έχει να κάνει με εμένα, που θέλω να αποδειχθεί ότι έχω δίκιο. Αυτό που διακυβεύεται είναι η ευημερία της Εκκλησίας και του οικουμενισμού».

Βεβαίως, αν και σαφώς πιο προοδευτικός στις απόψεις και τη δράση του, ο «Πάπας των Φτωχών», όπως τον αποκαλούν πολλοί, δεν έχει τολμήσει να ανοίξει αυτό το κεφάλαιο – όπως δεν έχει τολμήσει πολλά ακόμη, παρά τα ανοίγματα που έχει κάνει. Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι συμμερίζεται σε μεγάλο βαθμό τη θέση του Κουνγκ περί της ανάγκης ουσιαστικού και ειλικρινούς διαλόγου ανάμεσα στα διάφορα θρησκευτικά δόγματα, όπως άλλωστε απέδειξε και κατά την πρόσφατη, ιστορική επίσκεψή του στο Ιράκ.

Ενδεικτική της επιρροής του Κουνγκ ήταν και η απήχηση που είχε ένα κείμενο που συνέταξε με τίτλο «Διακήρυξη προς την κατεύθυνση μιας παγκόσμιας ηθικής», το οποίο υιοθέτησαν 200 ηγέτες από 40 διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες, κατά τη διάρκεια της συνόδου του Κοινοβουλίου των Θρησκειών του Κόσμου, που πραγματοποιήθηκε το 1993. Το 2001, επίσης, συνέβαλε στη σύνταξη της πρότασης που παρουσίασε τότε ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Κόφι Ανάν, με στόχο τον «Διάλογο ανάμεσα στους Πολιτισμούς». Ολα αυτά δικαιολογούν και το μήνυμα μέσω Twitter που απέστειλε η Παπική Ακαδημία μετά τον θάνατό του: «Χάθηκε μια μεγάλη μορφή της θεολογίας, οι ιδέες και οι αναλύσεις της οποίας πρέπει να μας κάνουν να προβληματιζόμαστε διαρκώς σχετικά με την Καθολική Εκκλησία, τις Εκκλησίες, την κοινωνία, τον πολιτισμό».