Πάμε αδιάβαστοι

Μια πρώτη απορία σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνονται για την πανδημία. Γιατί άραγε παραμένουν ανοιχτά τα βενζινάδικα και κλειστά τα βιβλιοπωλεία; Ποιος αφελής της εξουσίας πιστεύει, τάχα, πως, αν μείνουν ανοιχτά, θα σχηματίζονται ουρές με κίνδυνο να κολλήσουν τον ιό οι αναγνώστες; Η ιλαροτραγωδία συνεχίζεται και στα σουπερμάρκετ όπου, ενώ είναι ανοιχτά τα τμήματα με τις κονσέρβες και τα αλλαντικά ή τα χαρτιά υγείας, παραμένουν κλειστά εκείνα με τα χαρτιά που είναι φορείς λογοτεχνίας, τέχνης και επιστήμης, δηλαδή τα βιβλιοπωλεία. Ποιος αφελής έχει σχηματίσει την εντύπωση πως πλήθη συνελλήνων θα συνωστίζονται για να αγοράσουν λογοτεχνία, τέχνη, επιστήμη, ταξιδιωτική λογοτεχνία, παιδικά βιβλία ή συνταγές μαγειρικής; Στατιστικές που έχουν παραγγελθεί σε ειδικούς μάς έχουν πληροφορήσει πως στον τόπο μας λίγοι διαβάζουν και βρισκόμαστε στον πάτο αναγνωσιμότητας, ακόμη και κάτω από ασιατικά, αφρικανικά και νοτιοαμερικανικά κράτη.

Είμαι Ελληνας που πρωτοπήγε σχολείο την Κατοχή και ξέρω πως η γενιά μου, στατιστικά τουλάχιστον, είναι η πολυπληθέστερη πελατεία στα βιβλιοπωλεία και στις επαρχιακές δανειστικές βιβλιοθήκες. Ο πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, η εσωτερική μετανάστευση που ερήμωσε την ύπαιθρο και διπλασίασε τις πόλεις οδήγησαν αναγκαία τους νέους στη γνώση και στα βιβλία, γιατί δεν υπήρχε άλλη ελπίδα επαγγελματικής σταδιοδρομίας. Απόδειξη πως, με τον καιρό, γέμισε πανεπιστημιακές σχολές η χώρα και ο αγροτικός, ποιμενικός βίος κατέφυγε σε εισαγόμενους εργάτες, κυρίως Πακιστανούς!

Αμέσως μετά την Κατοχή και την πείνα, που μας είχε καταστήσει παιδιά στην ανάπτυξη με αβιταμίνωση και αδενίτιδες, κάθε πρωί στο σχολείο, πριν από την προσευχή, έχοντας από το σπίτι μαζί μας ένα τενεκεδένιο κύπελλο, παίρναμε γάλα με κακάο, που σε ένα καζάνι στην αυλή του σχολείου ετοίμαζε ο επιστάτης, και συνάμα υποχρεωτικά, με ένα κοινό κουτάλι σούπας, «μεταλαμβάναμε» μουρουνέλαιο για την αντιμετώπιση της αδενίτιδας. Ταυτόχρονα λαμβάναμε από ένα πανέρι σταφιδόψωμα. Και μετά την προσευχή στην τάξη, σε όλες τις τάξεις του Δημοτικού, ανάγνωση και ορθογραφία. Τα θεμέλια της εξοικείωσης με τη γραπτή γλώσσα. Στην επαρχία της Ρούμελης, όπου γεννήθηκα και φοίτησα στην υποχρεωτική εκπαίδευση, επικρατεί η ντοπιολαλιά, έντονη ρουμελιώτικη εκφορά του προφορικού λόγου, όπου κυριαρχούν στη γλώσσα τα σύμφωνα και αποσιωπώνται τα φωνήεντα. Στην πρωτεύουσα της επαρχίας, με χωριά καμπίσια, κυρίως σε μικρές αποστάσεις, το δημοτικό σχολείο συγκέντρωνε παιδιά με έντονη την ντοπιολαλιά. Γι’ αυτό και η πρωινή υποχρεωτική ανάγνωση ήταν ένταξη στην κοινή νεοελληνική λαλιά. Οχι μόνο την ομιλουμένη γραφόμενη, αλλά και την καθαρεύουσα, αφού ακόμη και τότε ήταν η επίσημη γλώσσα και της εκπαίδευσης και των δημόσιων υπηρεσιών και του Στρατού και των δικαστηρίων. Ετσι, χωρίς ζόρι, αυτονόητα, διαβάζαμε και σπουδάζαμε στην πράξη όλο το εύρος της γλωσσικής περιπέτειας διακοσίων χρόνων, ίσως και περισσότερων, γιατί παιδιά δώδεκα ετών δεν είχαμε γλωσσικά προβλήματα με τη γλώσσα της Λειτουργίας και της Μεγάλης Εβδομάδας (και τα εγκώμια του Επιταφίου και τα δώδεκα Ευαγγέλια).

Τα αναγνωστικά, όπως ονομάζονταν, βιβλία περιείχαν όλο το φάσμα της γλωσσικής εξέλιξης πολλών αιώνων – ακριτικά ποιήματα του 11ου αιώνα, δημοτικά τραγούδια, κείμενα του Ρήγα και του Κοραή, ποιήματα του Ραγκαβή και του Βιζυηνού, του Παλαμά και του Δροσίνη, διηγήματα του Παπαδιαμάντη και ακραία κείμενα της δημοτικής του Βλαχογιάννη δίπλα δίπλα με διηγήματα του κομψού καθαρολόγου Μητσάκη και ρουμελιώτικα του Παπαντωνίου, π.χ. «Η γριά η βαβά μ’».

Το πρώτο τέταρτο της πρώτης σχολικής ώρας ήταν ανάγνωση και ορθογραφία. Ολη η τάξη αλφαβητικά διάβαζε κάθε περιόδου κείμενο και ύστερα καθ’ υπαγόρευσιν έγραφε δέκα με είκοσι αράδες. Ο δάσκαλος μάζευε τα ειδικά πρόχειρα τετράδια για να τα διορθώσει και τα παρέδιδε την άλλη μέρα για να γραφεί το νέο κείμενο. Ενα άλλο υποχρεωτικό συστατικό της γλωσσικής εκπαίδευσης ήταν η αποστήθιση πεζογραφικού κειμένου ή ποιητικού, ώστε να ασκηθεί ο μαθητής σε απόδοση κειμένου διάφορου από την ντοπιολαλιά. Προσωπική παρένθεση: όταν το 1957 ήμουν στο πρώτο έτος της δραματικής σχολής του Ωδείου Αθηνών, με δάσκαλο τον μεγάλο Δημήτρη Ροντήρη, η πρώτη επαφή με τη «φωνή» της γλώσσας μας ήταν να απαγγείλουμε δημοτικό τραγούδι ή Διονύσιο Σολωμό (εγώ με το «Ονειρο» του Σολωμού έδωσα και πέτυχα στις εισαγωγικές εξετάσεις). Οταν για πρώτη φορά σηκώθηκα να απαγγείλω στην τάξη, ακούστηκα να λέω σε άπταιστα ρουμελιώτικα: «Εχ’ ο Κουντουθόδουρους εχ’ όμουρφη γυναίκα!». «Τι έχει ο Κουντουθόδουρους;» είπε ο Ροντήρης. Η τάξη γέλασε (ανάμεσα στους συμφοιτητές μου και η Μάρω Κοντού!) και ο Ροντήρης, Ρουμελιώτης και ο ίδιος από το Αγρίνιο και κουτσόβλαχος στη γενιά, μίλησε για τον σεβασμό στην ιστορία της γλώσσας και μας διένειμε ρόλους από τη «Βαβυλωνία» του Βυζάντιου.

Εκείνη την εποχή, πριν από την τηλεόραση, με ένα εξαίσιο ραδιόφωνο, όπου τα διάφορα τμήματα διηύθυναν ο Ελύτης, ο Γκάτσος, ο φιλόσοφος Ντίμης Αποστολόπουλος, ο Βαρίκας, ο Καραντώνης και σκηνοθέτες ήταν οι λόγιοι Μήτσος Λυγίζος (ποιητής έξοχος) και Κώστας Κροντηράς, σύζυγος της «Θείας Λένας», της ανεπανάληπτης Αντιγόνης Μεταξά – Κροντηρά! Αργότερα ως στρατιώτης, μαζί με τον συστρατιώτη Γιάννη Φέρτη, διαβάζαμε εναλλάξ κάθε βράδυ στις 11 ελληνικά διηγήματα από τον Ροΐδη ως τον Σαμαράκη.

Κάθε καλοκαίρι, και στην Αθήνα και στις παραλίες της και όπου ταξιδέψω στην Ελλάδα, βλέπω τους χιλιάδες τουρίστες στο μετρό, στα ταβερνεία στην Πλάκα, στις παραλίες, στα πλοία, ακόμα και στην αναμονή στην ουρά στις τράπεζες, στην Ακρόπολη, στα μουσεία, με ένα βιβλίο στο χέρι, και στις αναμονές και στις μεταφορές, βυθισμένους στο διάβασμα. Ποτέ κανέναν Ελληνα. Κάποτε το συζητούσα αυτό με έναν, μακαρίτη τώρα, φίλο πεζογράφο και μου είπε πως κάποια στιγμή, σε ένα πλοίο, ταξιδεύοντας προς τη Χίο, διάβαζε ένα βιβλίο και τον πλησίασε μια ελληνίδα μητέρα που ταξίδευε με τους δύο έφηβους γιους της και του μίλησε αγγλικά, διότι αυτονόητα τον θεώρησε ξένο!

Τώρα με τον εγκλεισμό λόγω της πανδημίας, που θα το θεωρούσε κανείς αυτονόητο ως λογικό πως οι υποχρεωτικά παγιδευμένοι θα κατέφευγαν κατά τις ώρες της απομόνωσης σε ένα βιβλίο, όχι, γέμισαν, και μάλιστα παραβατικά, οι πλατείες με πάσης ηλικίας ανθρώπους, με ένα ποτήρι ή μια κούπα στο χέρι, όρθιοι να φλυαρούν και να σαχλαμαρίζουν κυριολεκτικά κατά το γλωσσικό τους ιδίωμα, να κ…βαράνε, και όσοι θέλανε να εξαιρεθούν από τον χαβαλέ και να καταφύγουν σε ένα βιβλίο, τα βιβλιοπωλεία να είναι κλειστά, λες και θα δημιουργείτο ουρά για την αγορά ενός βιβλίου. Αλλά τα μουσεία; Εχετε ποτέ επισκεφτεί το έξοχο Μουσείο Μπενάκη ή το Μουσείο Ακρόπολης ή το Αρχαιολογικό, το Βυζαντινό, το Λαογραφικό στην Πλάκα μια καθημερινή, σε εποχή χωρίς τουρίστες; Νέκρα, τώρα μάλιστα με κλειστά τα σχολεία, χωρίς εκπαιδευτικές εκδρομές, ποιος ανακάλυψε συνωστισμό στα μουσεία;

Το έχω ξαναγράψει, τα χρόνια του Εμφυλίου στην επαρχία μου, πέντε παιδιά φανατικά για γράμματα και φτωχά αγοράσαμε ρεφενέ το «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογέφσκι, το μοναδικό αντίτυπο στο βιβλιοπωλείο της πόλης, και το μοιραστήκαμε από την πρεμούρα μας, ξεκοιλιάζοντάς το! Αν υπήρχε μια περίπτωση οι Ελληνες να οδηγηθούν στο διάβασμα, όπως ο τελευταίος Ευρωπαίος (σε μια παράσταση στη Μόσχα, στο δεκαπεντάλεπτο διάλειμμα, όλοι, μα όλοι οι θεατές στο φουαγέ διάβαζαν!!!), αυτή θα ήταν ο εγκλεισμός λόγω της πανδημίας. Και κάποιοι αφελείς (!) φοβήθηκαν τον συνωστισμό!!!