Ο χρονογράφος {LF}του ήπιου αντισημιτισμού

Τι προσωπικότητα αυτός ο Ρετσόρι! Γεννήθηκε το 1914 Αυστριακός ως Γκρέγκορ Αρνουφλ Ιλάριος ντ’ Αρέτζο αριστοκρατικής σικελικής καταγωγής, βρέθηκε απλός πολίτης της Ρουμανίας μετά τις συμφωνίες και συνθήκες που υπογράφηκαν στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και παρέμεινε στο Βουκουρέστι ως το 1938, οπότε εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Εκεί εργάστηκε στον εκδοτικό χώρο, στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο, μετακινούμενος στη Ρώμη, στο Παρίσι, στις Ηνωμένες Πολιτείες, δηλώνοντας «άπατρις», αφού η επαρχία της Μπουκοβίνα όπου είχε γεννηθεί, παραμεθόρια ζώνη της Αυστροουγγαρίας, μοιράστηκε τo 1940 μεταξύ Σοβιετικής Ενωσης και Ρουμανίας και ο τόπος της γέννησής του πέρασε στη σταλινική Ρωσία. Υστερα από είκοσι και πλέον χρόνια περιπλάνησης, κατέληξε στην Τοσκάνη, στην ιδιοκτησία της τρίτης συζύγου του, ιταλίδας βαρονέσας Μπεατρίτσε Μόντι ντέλα Κόρτε, με την οποία οργάνωσε «Ησυχαστήριο Συγγραφέων», συλλέγοντας ταυτόχρονα έργα τέχνης, που αποτελούν πλέον σημαντική ιδιωτική παρακαταθήκη. Πέθανε το 1998 και η βαρονέσα Ντέλα Κόρτε θέσπισε το 2007, τιμώντας τη μνήμη του, το Βραβείο «Γκρέγκορ φον Ρετσόρι», που απονέμεται ετησίως στη Φλωρεντία, ύστερα από απόφαση επιτροπής, σε συγγραφείς των οποίων έργο έχει κυκλοφορήσει τον προηγούμενο χρόνο στα ιταλικά.

Αυτά τα στοιχεία προσωπικότητας ενισχύονται όταν λάβουμε υπόψη ότι ο Ρετσόρι μιλούσε άπταιστα οκτώ γλώσσες (τα γίντις μεταξύ αυτών), έγραψε σενάρια εννιά ταινιών μεταξύ των ετών 1936-1967 και έλαβε μέρος σε δεκαπέντε ταινίες του γαλλικού κινηματογράφου από το 1954 ως το 1981, δίπλα σε ηθοποιούς όπως η Ζαν Μορό, η Αννα Καρίνα, η Αρλετί, δίπλα στον Μαστρογιάνι και την Μπριζίτ Μπαρντό στην ταινία «Η ιδιωτική μου ζωή» (1962) του πολύ αγαπητού φίλου του σκηνοθέτη Λουί Μαλ. Συγγραφέας χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές ανησυχίες στα χρόνια της νεότητάς του, έγινε γνωστός το 1953 για το έργο του «Μαγκρεμπινιανές ιστορίες», συλλογή παρωδιών της πολυπολιτισμικής Μπουκοβίνας. Προκάλεσε την προσοχή εκδοτών και κοινού το 1969 δημοσιεύοντας ένα εκτενές κεφάλαιο των «Αναμνήσεων ενός αντισημίτη» στο εβραϊκής ιδιοκτησίας «New Yorker», έργο που κυκλοφόρησε ολοκληρωμένο στη Γερμανία το 1979 και έγινε ευρύτερα γνωστό μετά τη μετάφρασή του στα αγγλικά το 1981. Σήμερα, αξιολογώντας το συνολικό έργο του (25 τίτλοι μυθιστορημάτων, δοκιμίων, αυτοβιογραφίας, διηγημάτων από το 1939 ως τον θάνατό του το 1998), ο Ρετσόρι αναγνωρίζεται ως «ένας από τους κορυφαίους στυλίστες της γερμανόφωνης λογοτεχνίας του 20ού αιώνα».

Αν προσέξουμε ότι η αναγνώριση του έργου του Ρετσόρι έχει αφετηρία το 1981, όταν οι «Αναμνήσεις ενός αντισημίτη» μεταφράστηκαν στα αγγλικά (ο συγγραφέας ήταν πια εξήντα επτά ετών), μια εξήγηση είναι πως έπρεπε να ολοκληρωθεί η οδύνη του Ολοκαυτώματος πριν περιγραφεί ο παραδοσιακός και ήπιος αντισημιτισμός στις εσχατιές της Αυστροουγγαρίας, στην Μπουκοβίνα, «σχεδόν αστρονομικά μακρινή επαρχία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης», όπου συγχρωτίζονταν γλωσσικές, θρησκευτικές, πολιτισμικές και οικονομικές μειονότητες, περίκλειστη θάλασσα ελαφρού κυματισμού, η οποία πολύ γρήγορα μεταμορφώθηκε σε θυελλώδη ωκεανό ναυαγίων. Από τις παραμονές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ως τα προεόρτια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Βιέννη του Ανσλους και ως τον απολογισμό της αλήθειας του μεταπολεμικού κόσμου, πενήντα χρόνια μετά τη γέννηση του άψογα ντυμένου γκριζομάλλη κυρίου που βαδίζει στη χειμωνιάτικη έρημη Βία Βένετο με ένα κουτί μαρόν γκλασέ υπό μάλης, οι αναμνήσεις του «αντισημίτη» Ρετσόρι έχουν αυτήν ακριβώς την πίκρα: ένα μακρόχρονο προσεκτικά διακωμωδούμενο βιωματικό παιχνίδι αντιθέσεων, στερεοτύπων, αλληλομαχίας, αποκλίνουσας και συγκλίνουσας συμβίωσης, κατέληξε σε ένα πρωτοφανές έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, στην απώλεια μιας ταυτότητας προσωπικής ευθύνης που αφέθηκε να στραγγαλιστεί από τη συλλογική παράκρουση.

Κενό και λαχτάρα

Οι «Αναμνήσεις» περιλαμβάνουν πέντε κεφάλαια, τα τέσσερα πρώτα ως προσωπική αφήγηση, το τελευταίο ως η ματιά ενός τρίτου, που συνοψίζει τα προηγούμενα και τα αποτιμά. Το πρώτο κεφάλαιο με τίτλο «Σκούτσνο», «ρωσική λέξη που σημαίνει τη μελαγχολική πλήξη και κάτι παραπάνω: ένα ψυχικό κενό που σε ρουφάει σαν απροσδιόριστη αλλά σφοδρή λαχτάρα», είναι αφιερωμένο στον Κλάουντιο Μάγκρις, στον συγγραφέα του «Δούναβη» (εκδ. Πόλις), ο οποίος διασχίζοντας την Ευρώπη από τις αμφιλεγόμενες πηγές του στη Γερμανία ως τη Μαύρη Θάλασσα, αποτελεί από μόνος του μια οικουμένη συνόρων, συνειδήσεων και ταυτοτήτων. Ο Ρετσόρι ξεκινάει από τις αμφιλεγόμενες πηγές της οικογένειάς του, η οποία, όσο και αν πρεσβεύει πως οι Εβραίοι είναι ενοχλητικοί εξαιτίας του πλούτου τους, της αλαζονείας που ο πλούτος προσφέρει, είναι κατ’ ανάγκη συγκάτοικοι, απέναντι στους οποίους οι όρκοι πίστης που έχουν δοθεί από τους προγόνους στην άλλοτε κραταιά, διαλυμένη πάντως από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο Αυστροουγγαρία κοινωνική ιεραρχία, οφείλουν να παραμένουν σεβαστοί: μακριά από τους Εβραίους με συμβιβασμούς που διατηρούν την ορκισμένη επίφαση ότι είναι κοντά. Αυτού του είδους οι διδαχές κατά την παιδική ηλικία του αφηγητή δημιούργησαν έναν προσωπικό αντισημιτισμό ενδιαφέροντος για τη ζωή και τις πράξεις των Εβραίων στη γενέθλια γη. Θα παρατηρήσει ο αναγνώστης πως από εκεί και μετά, συνεχώς και αδιαλείπτως, καταγράφεται έλξη προς εκείνο το γένος των ανθρώπων: εργασία διακοσμητή βιτρινών καταστημάτων λιανικής με προϊόντα εβραϊκής εταιρείας στο Βουκουρέστι, έρωτας με εβραία πελάτισσα της εταιρείας, παραμονή σε πανσιόν ιδιοκτησίας Εβραίου, όπου η εμφανισθείσα εβραία δικηγόρος έχει ανάγκη συμπαράστασης για προσωπική της υπόθεση. Τα χρόνια έχουν περάσει στο μεταξύ, οι φλόγες της νιότης φούντωσαν και πυρπόλησαν τα πρόσωπα και τον βίο τους, η παραμονή στην πανσιόν, ανάμεσα σε ενοίκους ταπεινούς, ονειροπόλους, λιγότερο ή περισσότερο κατεργάρηδες, θεμελίωσαν μια σοφία, που εγκατέλειψε την περιφρόνηση, τον σαρκασμό, την ανωτερότητα και οδήγησε στη σύγκριση με τους όρκους που είχαν δοθεί από την οικογένεια, για να βγει το συμπέρασμα πως η προσωπική ανθρωπιά, πέρα από όρκους του παρελθόντος και εντός της προσωπικής ευθύνης, είναι ανίσχυρη μπροστά στους νέους όρκους βαρβαρότητας, χρησιμοποιώντας τους παλιούς ως δικαιολογία.

Η έκδοση των «Αναμνήσεων» στα ελληνικά έχει δύο πλεονεκτήματα: το πρώτο είναι η εκτενής και διαφωτιστική εισαγωγή της εβραϊκής καταγωγής Ντέμπορα Αϊζενμπεργκ, καθηγήτριας (Professor of Writing) στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, που κυκλοφόρησε στο «The New York Review of Books» το 2008. Το δεύτερο η μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου που αναδεικνύει το απαιτητικό γλωσσικά και ερμηνευτικά ύφος του συγγραφέα.

«Η αντίσταση {LF}με ερέθιζε»

«Για μένα, το να εκδηλώσω ειλικρινή ρομαντικά αισθήματα μέσα σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον αποτέλεσε πραγματικά σπουδαίο επίτευγμα. Αλλά κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι είχα το θάρρος να βλέπω την εβραϊκότητα της Μαύρης Χήρας και να την αγαπώ παρόλο που ήταν Εβραία, ή μάλλον ακριβώς επειδή ήταν Εβραία. Και ήταν προφανές ότι μέρος της εβραϊκότητάς της ήταν και το κακό-ή, έστω, το εντελώς διαφορετικό- γούστο, πιο ανατολίτικο και άρα μπασταρδεμένα ευρωπαϊκό. Ήταν ένα τόσο τυπικά εβραϊκό χαρακτηριστικό όσο και ο τρόπος ομιλίας τους και τα υπερκινητικά χέρια. Κατά διαστήματα ήμουν υποχρεωμένος να κάμπτω τη μικροαστική της αντίσταση στις προτάσεις μου και τους δισταγμούς της που κάθε τόσο αναφύονταν ξανά. Σάμπως μπορούσα να ξέρω αν κάποια θρησκευτική προκατάληψη που κουβαλούσε μέσα της επαναστατούσε ενάντια στην ανάμειξη της φυλής της μ’ εμένα, τον γκόι; Εξάλλου είναι γνωστό πόσο αυστηρές είναι οι επιταγές της υγιεινής για τους Εβραίους.

Φυσικά, αυτή η αντίσταση με ερέθιζε· νομίζω πως έκανα σαν παιδί που διαρκώς εκλιπαρεί τη μητέρα του να επαναλάβει κάτι που του ήταν ευχάριστο, κάποιο παραμύθι, π.χ., που θα πρέπει να του το λέει ξανά και ξανά. Στην πραγματικότητα, πιο πολύ απ’ όλα έβαζε φωτιά στη φαντασία μου. Στο πρόσωπό μου διάβαζα όντως παραμύθια. Όλα όσα μπορούσα να διαβάσω στη σκοτεινή αυστηρότητα της κουκουβαγίσιας όψης της ή στη χρυσαφένια λάμψη της τρυφερότητας ή της υποταγής της στον πόθο, όλα ανάγονταν σε κάτι μυθολογικό: την αποκαλούσα “Αστάρτη” και “Γαία”, ακόμα και “Γαία Κουροτρόφο”, και το χαμόγελό της όταν σχολίαζε: “Μα τι πάει και σκέφτεται το μεσούγκενε κεφάλι σου, μωρό μου!» μου φαινόταν τόσο γλυκό όσο το χαμόγελο σε ειδώλιο αρχαϊκής θεάς.

Από τέτοιας έντασης έκσταση, η βουτιά στη νηφαλιότητα ήταν σίγουρα επώδυνο πράγμα· και καθώς η σχέση μας έπαιρνε πια το δρόμο της, εγώ άρχισα να προετοιμάζομαι με αγωνία γι’ αυτές τις βουτιές, που όλο και πλήθαιναν όσο πιο κοντά ερχόμασταν. Και τότε μισούσα τη μικροαστή Ρουμανοεβραία που μου χαλούσε την ηδονή με την μπαναλιτέ της. Μια φορά, εν μέσω παθιασμένων περιπτύξεων, ξεκόλλησε με τόση φορά από κάτω μου, που παραλίγο να με πετάξει απ’ το κρεβάτι. Με πρόσωπο συσπασμένο άρπαξε από το βαλκανοφουτουριστικό κομοδίνο μια κορνιζαρισμένη φωτογραφία και την έκρυψε στο συρτάρι. “Μα τι διάολο σ’ έπιασε πάλι;” ρώτησα έξαλλος.

Εκείνη ήταν τόσο αναστατωμένη, που στην αρχή δεν μπορούσε καν να απαντήσει. Κι ύστερα, με τα μάτια γεμάτα δάκρυα και με τα δόντια σφιγμένα είπε: “Κοίταγε!”.

“Ποιος κοίταγε;”

Μου πήρε ώρα μέχρι να της το εκμαιεύσω. “Ο άντρας μου”».

Γκρέγκορ
φον Ρετσόρι
Αναμνήσεις ενός αντισημίτη
Μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επιμέλεια Θάνος Σαμαρτζής, διορθώσεις: Δημήτρης Αθηνάκης
Εκδ. Δώμα, 2020, σελ. 412
Τιμή 18 ευρώ
(στο domabοoks.gr)