Ιάκωβος Καμπανέλλης (Ι)

Το έφερε η συγκυρία και σήμερα κλείνουν ακριβώς 10 χρόνια από την απώλεια του Ιάκωβου Καμπανέλλη (1921 – 2011). Υπήρξε ακριβός φίλος σε αγώνες πνευματικός συνοδοιπόρος. Αν ήθελε κανείς να σχεδιάσει τη συγγραφική, θεατρική γεωγραφία της Ελλάδας και προχωρούσε στη σήμανση των κορυφογραμμών θα έμενε, πιστεύω, χωρίς αντίρρηση, στον Γεώργιο Χορτάτση της «Ερωφίλης», στον Αντώνιο Μάτεση του «Βασιλικού», στον Μ. Χουρμούζη του «Χαρτοπαίκτη», στον Δημήτριο Βερναρδάκη της «Φαύστας», στον Κωστή Παλαμά της «Τρισεύγενης», στον Γρηγόριο Ξενόπουλο της «Στέλλας Βιολάντη», στον Παντελή Χορν και στο «Φιντανάκι», στον Αγγελο Τερζάκη και στη «Θεοφανώ», στον Νίκο Τσιφόρο και στην «Πινακοθήκη των ηλιθίων», στον Δημήτρη Ψαθά και στον «Φον Δημητράκη», στους Σακελλάριο – Γιαννακόπουλο και στον «Ηρωα με τις παντούφλες» και στον Ιάκωβο Καμπανέλλη και στην «Αυλή των θαυμάτων». Συνήθως αυτές οι επιλογές στην τέχνη έχουν να κάνουν περισσότερο με τη στροφή σε νέα θεματική ή νέα «γλώσσα» και συχνά εγκαινιάζουν την ανάβαση σε άγνωστες οροσειρές.

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης ανήκει στη γενναία στη γλώσσα μας και στην εποχή μας γενιά των ασπούδαχτων, όπως ονομάστηκαν από τις συνθήκες, αλλά και την κριτική, δημιουργούς. Ανήκει στην ίδια ομάδα με τον Μακρυγιάννη των «Απομνημονευμάτων», του λαϊκού αρχιτέκτονα που ανέδειξε το σπίτι στην Αίγινα Πικιώνη, του ζωγράφου Θεόφιλου, του Βαμβακάρη, του Σπαθάρη, του Χριστόφορου Νέζερ και του Θανάση Βέγγου. Ο Καμπανέλλης είναι ο μόνος παγκοσμίως ακαδημαϊκός που δεν είχε τελειώσει το Γυμνάσιο, προς τιμήν της Ακαδημίας που τον συμπεριέλαβε στη χορεία του Παλαμά, του Ξενόπουλου, του Τερζάκη, του Πρεβελάκη στο Ανώτατο Πνευματικό Ιδρυμα.

Ο Καμπανέλλης, ως γνωστόν, βίωσε τη χιτλερική τυραννίδα ως αιχμάλωτος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν που το αποτύπωσε συνταρακτικά στο ομώνυμο βιβλίο του, όπου, ως χορικά, υπάρχουν στίχοι που ενέπνευσαν αριστουργήματα στον Μίκη Θεοδωράκη. Ο Καμπανέλλης, όταν απελευθερώθηκε από το στρατόπεδο, βρέθηκε στην Αθήνα του Εμφυλίου, άνεργος, ανέστιος, σχεδόν παρίας. Τυχαία ανακάλυψε τη μαγεία του θεάτρου, όταν το φθινόπωρο του 1945 χώθηκε για να ζεσταθεί στο Θέατρο «Μουσούρη» («Αλίκης» τότε), όπου και στεγαζόταν το Θέατρο Τέχνης του Κουν. Μαγεύτηκε και αναζήτησε ως έξοδο από την ερημιά του καταφύγιο στην υποκριτική τέχνη. Ο Κουν τον απέρριψε, αφού προφανώς εστερείτο τα βασικά προσόντα, αλλά και στοιχειώδη γνώση της τέχνης της σκηνής. Η μαγεία, όμως, είχε συνταράξει τον γεμάτο τραγικές εμπειρίες 24χρονο Ναξιώτη παρεπίδημο στην Αθήνα, το έκτο από τα εννέα παιδιά του εμπειρικού φαρμακοποιού Στέφανου Καμπανέλλη. Πριν από τη σύλληψή του και την εμπειρία στους θαλάμους των αερίων είχε μαθητεύσει στην Αθήνα στη Σιβιτανίδειο Σχολή, σπουδάζοντας αρχιτεκτονικό σχέδιο. Με αυτό το προσόν προσελήφθη στην αεροπορία ως σχεδιαστής. Τότε γνωρίστηκε και με τη γυναίκα του τη Νίκη και κατοικούσαν σε μια σοφίτα στον Βύρωνα. Στις κάτω αυλές και στα κάτω δρομάκια η ζωή της εμφύλιας κοινωνίας συνέχιζε τον τραγικό της δρόμο και από θέαμα έγινε πηγή έμπνευσης στον σχεδιαστή, αλλά γεμάτο τραυματικές εμπειρίες Καμπανέλλη. Και σε χαρτί που «έκλεβε» από την υπηρεσία, συνήθως δακτυλόγραφα κείμενα, από την πίσω λευκή σελίδα ο πλήρης τραυμάτων, «ασπούδαχτος» συγγραφέας, άρχισε τη συγγραφική του λαϊκή εποποιία.

Η «ΣΤΕΛΛΑ». Με τη φροντίδα φίλων και συναδέλφων βρέθηκε ως συνεργάτης στο ραδιόφωνο και άρχισε τη συγγραφική του δημόσια πορεία ως διασκευαστής γνωστών ξένων μυθιστορημάτων σε ραδιοφωνικά «σενάρια». Ανάμεσα στις διασκευές του ήταν η «Κάρμεν» του Προσπέρα Μεριμέ που είχε γίνει και όπερα από τον Μπιζέ. Ο Καμπανέλλης είχε διασκευάσει για το θέατρο το λιμπρέτο της όπερας, με πρωταγωνίστρια στο μικρόφωνο τη Μαίρη Αρώνη. Την εκπομπή άκουσε τότε η Μελίνα Μερκούρη και του ζήτησε να γράψει ένα έργο με τα γνωρίσματα μιας Ελληνίδας Κάρμεν. Ο Καμπανέλλης έγραφε τη «Στέλλα με τα κόκκινα γάντια», αλλά η Μελίνα είχε πλέον γίνει σταρ στη Γαλλία. Ο συγγραφέας διάβασε το έργο στο ζεύγος τότε Λαμπέτη – Χορν, παρουσία του νέου, άρτι αφιχθέντος από την Αγγλία, Μιχάλη Κακογιάννη. Το ζεύγος δεν βρήκε για το είδος του ενδιαφέρον το έργο. Το χειρόγραφο έμεινε στο σπίτι του Χορν και λίγο καιρό μετά έκπληκτος ο Καμπανέλλης είδε το έργο του, χωρίς, όμως, το όνομά του στο σενάριο – τη «Στέλλα» του Κακογιάννη. Διεκδίκησε δικαστικά τα δικαιώματά του και προστέθηκε στα ζενερίκ του φιλμ η φράση «βασισμένο σε μια ιδέα του Ι. Καμπανέλλη»!

Το χειρόγραφο έκτοτε ελάνθανε και ο Καμπανέλλης το θεωρούσε χαμένο, ώσπου βρέθηκε μετά θάνατον στα κατάλοιπα του μόνιμου υποβολέα του Χορν και παίχθηκε το 1997 από το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου, σε σκηνοθεσία του Θέμη Μουμουλίδη, με πρωταγωνίστρια την Μπέσυ Μάλφα και το 2007, πάλι με σκηνοθέτη τον Μουμουλίδη, στο Θέατρο ΛΑΜΠΕΤΗ, με την Τάνια Τρύπη – Στέλλα και πρωτότυπη μουσική και τραγούδια του Σταμάτη Κραουνάκη. Το έργο έδειξε, βέβαια, πως ήταν πρωτόλειο, αλλά είχε ήδη με το φιλμ δημιουργήσει μια θεματογραφία. Το «Ποτέ την Κυριακή» του Ντασσέν και τη διεθνή καριέρα ήταν μια επιστροφή της Μελίνας που είχε προκαλέσει την έμπνευση σε έναν ρόλο που είχε επιθυμήσει.

Την ανακάλυψη του θεατρικού Καμπανέλλη μετά τη ραδιοφωνική του καριέρα οφείλουμε στον Αγγελο Τερζάκη. Ως διευθυντής δραματολογίου στο Εθνικό Θέατρο είχε προτείνει και είχε εγκαινιαστεί στη Δεύτερη Σκηνή του Εθνικού, που είχε διαμορφωθεί δίπλα στη μεγάλη αίθουσα που ανέβαζε νέα ελληνικά έργα. Εκεί ο Καμπανέλλης πρωτοείδε έργο του στο θεατρικό σανίδι, την «Εβδομη μέρα της δημιουργίας», με πρωταγωνιστές τον Γιώργο Γληνό, τον Θάνο Κωτσόπουλο, τη Δέσπω Διαμαντίδου και άλλους, και σε πρώτη πρωταγωνιστική εμφάνιση τη νεαρή Τζένη Καρέζη. Το έργο έγινε φιλμ από τον σπουδαίο σκηνοθέτη Βασίλη Γεωργιάδη, με πρωταγωνίστρια την Ελλη Φωτίου.

Η πρώτη, όμως, πραγματική επί σκηνής παρουσία έργου του Καμπανέλλη έγινε από τον σπουδαίο Αδαμάντιο Λεμό το 1950. Ηταν το δράμα «Χορός πάνω στα στάχυα» που συμβάδιζε με την επιρροή που τα χρόνια εκείνα άσκησε και στην ελληνική δραματουργία ο ιταλικός εξαίσιος νεορεαλισμός του Ντε Σίκα, του Φελίνι, του Βισκόντι με τη Μανιάνι και τη Σοφία Λόρεν.

Το 1957 ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ηθοποιός και μαθητής του Κουν, συνεργαζόμενος εκτάκτως με το Θέατρο Τέχνης ανέβασε τον μονόλογο του Καμπανέλλη «Αυτός και το παντελόνι του». Ημουν θεατής στην πρεμιέρα του έργου, σπουδαστής μόλις πριν λίγο της δραματικής σχολής, με δάσκαλο τον Ροντήρη. Και είχα τη χαρά να ανακαλύπτω και να μελετώ και τις δύο διαφορετικές, αλλά εξίσου γόνιμες σχολές υποκριτικής τέχνης των δύο ανεπανάληπτων (Ροντήρης – Κουν) δασκάλων και σκηνοθετών. Ο Διαμαντόπουλος, το σημαντικότερο της σχολής του Κουν άρρεν άτομο, το θήλυ ήταν η Λαμπέτη, δημιούργησε κανόνα στην υποκριτική των ηρώων των νεοελλήνων συγγραφέων, όπως ο Λογοθετίδης και ο Ηλιόπουλος δημιούργησαν τον κώδικα υποκριτικής της λαϊκής κωμωδίας, όπως ο Σταυρίδης, ο Γκιωνάκης, ο Χατζηχρήστος, ο Αυλωνίτης των κώδικα της λαϊκής φάρσας. Το Θέατρο Τέχνης τυποποίησε το θεατρικό συγγραφικό και υποκριτικό πάνθεον.

Η «ΑΥΛΗ». Το 1955 ο Κάρολος Κουν επανίδρυσε το Θέατρο Τέχνης που βρισκόταν εν υπνώσει, εγκαινιάζοντας το γνωστό θρυλικό Υπόγειο του Αρσακείου, έχοντας ως επιτελείο τη νέα φουρνιά ηθοποιών που είχαν μόλις περατώσει τις σπουδές τους (Αγγελίδου, Ζαβιτσιάνου, Καζάκος, Φυσσούν, Λαζάνης, Μπάκας, Χρηστίδης, Μαρία Γιαννακοπούλου…). Ετσι, το 1957 – 58 ο Καμπανέλλης κατακτά αντάξια με την «Αυλή των θαυμάτων» τον τίτλο του πατριάρχη της νέας ελληνικής δραματουργικής γενιάς. Και οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε τον σπουδαίο ρόλο που έπαιξε στην ανάδειξη της νέας συγγραφικής γενιάς, αφού συχνά υπέδειχνε τα νέα ταλέντα της δραματουργίας που, είτε έβλεπε τα πρώτα τους βήματα σε περιθωριακές παραστάσεις ή διάβαζε τα έργα που του εμπιστεύονταν οι νέοι συγγραφείς. Στις συχνές, γόνιμες συζητήσεις που είχα με τον Ιάκωβο (συνυπήρξαμε για χρόνια στο Δ.Σ. του Θεατρικού Μουσείου), στα ταξίδια μας σε συνέδρια (είμαστε και οι δύο ομιλητές στη Χίο για να τιμηθεί ο πρωτοπόρος Αδαμάντιος Λεμός) είχε επικροτήσει τις δικές μου διαπιστώσεις στις κριτικές των έργων του ότι όφειλε τη «γλώσσα» της δραματουργίας του στους «λαϊκούς» συγγραφείς και στους επιθεωρησιογράφους (Σακελλάριο, Ψαθά, Τσιφόρο, Γιαννακόπουλο, Γιαλαμά, Πρετεντέρη, Κορρέ κ.ά.).

Ο Καμπανέλλης είχε να βρει μια θεατρική γλώσσα δυναμική και πάντα ζωντανή εκεί που απέτυχαν οι ποιητές (Σικελιανός, Καζαντζάκης, Πρεβελάκης) και συνάμα να αντιπαλέψει με μια τάχα μου λογοτεχνίζουσα γλώσσα του μπουλβάρ, δημοσιογραφικής προέλευσης. Από αυτή την άποψη η «Αυλή των θαυμάτων», εκτός από τη θεματική της (η ανάδυση στη σκηνική επιφάνεια του λαϊκού κοινωνικού στοιχείου, ακόμη και του λούμπεν προλεταριάτου) ήταν η γλώσσα του καθημερινού, προφορικού ρυθμού, η προφορικότητα, θα έλεγα, του θεατρικού λόγου, άρα η ρεαλιστική αποτύπωση και ρυθμολογία του ελληνικού λόγου. Η ανάρρηση στην περιωπή της τέχνης της ρέουσας, εύηχης, ζουμερής λαλιάς.

Θα συνεχίσω στο επόμενο σημείωμά μου με μια αναλυτική κριτική προσέγγιση της γενέθλιας, για το θέατρό μας, δραματουργίας του Ιάκωβου Καμπανέλλη.