Πώς η πανώλη επηρέασε {LF}την τέχνη

Κυκλοφόρησε πρόσφατα ένα γράφημα του αμερικανικού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Ασθενειών, στο οποίο φαινόταν η υποχώρηση του δείκτη θνησιμότητας από 14 επιδημίες λόγω του εμβολιασμού. Είναι η αποτύπωση μέσα σε έναν αιώνα της απειλής κατά της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά και των δυνατοτήτων της να αντεπεξέλθει με τη συμβολή της επιστήμης. Μια μικρογραφία της μεγάλης ιστορίας, όπου οι ξενιστές (οι άνθρωποι) συνυπάρχουν με και καταπολεμούν τους ιούς. Οι «παρθένες» κοινωνίες σαρώνονται από την επέλαση των νέων μικροβίων, μέχρι να αποκτήσουν επίκτητη ανοσία, και να τα εξαλείψουν. Αυτή είναι και η οπτική του σημαντικού καναδοαμερικανού ιστορικού William ΜcNeill (1917-2016), ο οποίος, εκτός άλλων, υπηρέτησε και ως βοηθός στρατιωτικός ακόλουθος στις εξόριστες κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Γιουγκοσλαβίας στο Κάιρο. Ο επί 40 χρόνια καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου υποδεικνύει στο «Λαοί και επιδημίες», που αναμένεται από τις εκδ. Παπαδόπουλος (στη σειρά «Παγκόσμια και σύγχρονη Ιστορία», διεύθυνση Κωνσταντίνας Μπότσιου) ότι οι επιδημίες μπορούν να προσλαμβάνονται όχι ως περίοδοι αναστολής της ιστορικής εξέλιξης, αλλά ως επιταχυντές της. Το βιβλίο είχε κυκλοφορήσει το 1976, σε μια περίοδο κατά την οποία ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έδινε το τελειωτικό χτύπημα στην ευλογιά. Σε αυτό ο ΜακΝιλ έκανε αναδρομή από τους λοιμούς της αρχαιότητας (Κίνα, Αθήνα, Ρώμη κ.α.) ως την ευλογιά, που λύγισε τους αυτόχθονες κατοίκους της Αμερικής, και το σαρωτικό χτύπημα της βουβωνικής πανώλης. Το 1997 επανήλθε με νέο πρόλογο για να αναφερθεί στην επιδημία του AIDS. Το «Βιβλιοδρόμιο» δημοσιεύει σήμερα ένα εκτενές απόσπασμα από το κεφάλαιο «Ο αντίκτυπος της Μογγολικής Αυτοκρατορίας στις μεταβαλλόμενες επιδημιολογικές ισορροπίες, 1200-1500», που αφορά την επέλαση της πανώλης στην Ευρώπη.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ

«Σε ψυχολογικό και πολιτισμικό επίπεδο, οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις ήταν σαφείς και ποικίλες. Μπροστά σε μια μεγάλη και άμεση κρίση, όταν ένα ξέσπασμα πανώλης έσπερνε τον φόβο του επικείμενου θανάτου σε μια ολόκληρη κοινότητα, οι ρουτίνες και οι συνήθειες μαζί με τους περιορισμούς τους συνήθως ανατρέπονταν. Εν καιρώ, αναδύθηκαν τελετουργίες προκειμένου να αποφορτιστεί η αγωνία με κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους, αλλά κατά τον 14ο αιώνα ο τοπικός πανικός συχνά προκαλούσε αλλόκοτες συμπεριφορές. Η πρώτη σημαντική προσπάθεια διαμόρφωσης τελετουργικών απαντήσεων στην πανώλη έλαβε ακραίες και δυσάρεστες μορφές. Στη Γερμανία και στις γειτονικές περιοχές δημιουργήθηκαν ομάδες μαστιγωτών που ήλπιζαν να εξευμενίσουν την οργή του Θεού μαστιγώνοντας ο ένας τον άλλον και κυνηγώντας Εβραίους, οι οποίοι συνήθως κατηγορούνταν ότι ευθύνονταν για τη διασπορά του λοιμού. Οι Μαστιγωτές απεχθάνονταν όλες τις κατεστημένες εκκλησιαστικές και κρατικές αρχές και, αν πιστέψουμε τις περιγραφές, οι τελετουργίες τους άγγιζαν τα όρια της αυτοκτονίας για τους συμμετέχοντες.

Οι επιθέσεις στις γερμανοεβραϊκές κοινότητες που υποκινήθηκαν από τους Μαστιγωτές και άλλους μάλλον επιτάχυναν τη μετατόπιση των κέντρων του εβραϊκού πληθυσμού προς την ανατολική Ευρώπη. Η Πολωνία διέφυγε σχεδόν τελείως τον πρώτο γύρο της πανώλης και, παρόλο που και εκεί σημειώθηκαν λαϊκές ταραχές εναντίον των Εβραίων, η μοναρχία καλωσόρισε τους Γερμανούς Εβραίους λόγω των αστικών δεξιοτήτων που έφεραν στη χώρα. Η κατοπινή ανάπτυξη του ανατολικοευρωπαϊκού εβραϊκού πληθυσμού επηρεάστηκε, επομένως, σημαντικά (και η εμφάνιση των εμπορικών καλλιεργειών στις κοιλάδες των ποταμών Βιστούλα και Νέμαν, τις οποίες διαχειρίζονταν κυρίως Εβραίοι, επιταχύνθηκε πιθανότατα) από τις λαϊκές αντιδράσεις στην πανώλη κατά τον 14ο αιώνα.

Αυτά και άλλα βίαια επεισόδια μαρτυρούν τον αρχικό αντίκτυπο που είχε η πανώλη στην ευρωπαϊκή συνείδηση. Εν καιρώ, ο φόβος και ο τρόμος της πρώτης έξαρσης της νόσου καταλάγιασαν. Συγγραφείς πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους, όπως ο Βοκκάκιος, ο Τσόσερ και ο Γουίλιαμ Λάνγκλαντ, αντιμετώπισαν την πανώλη ως μια συνηθισμένη κρίση του ανθρώπινου βίου・μια θεϊκή πράξη, όπως οι θεομηνίες.

Ισως επίσης η πανώλη να είχε και άλλες, πιο ανθεκτικές επιπτώσεις στη λογοτεχνία: ορισμένοι μελετητές έχουν υποστηρίξει, λόγου χάρη, ότι η άνοδος της δημώδους γλώσσας για σοβαρά έργα και η παρακμή των λατινικών ως lingua franca των μορφωμένων της δυτικής Ευρώπης επιταχύνθηκαν από τις απώλειες κληρικών και δασκάλων που γνώριζαν λατινικά και κρατούσαν ζωντανή την αρχαία αυτή γλώσσα.

Και η ζωγραφική ανταποκρίθηκε στη ζοφερή εικόνα της ανθρώπινης κατάστασης που είχε δημιουργήσει η επανειλημμένη έκθεση στο αιφνίδιο και ακατανόητο θανατικό που έσπερνε η πανώλη. Οι ζωγράφοι της Τοσκάνης, για παράδειγμα, απέρριψαν τη γαλήνη των έργων του Τζόττο και, αντίθετα, προτίμησαν πιο αυστηρές, ιερατικές απεικονίσεις θρησκευτικών σκηνών και προσώπων. Ο «Χορός του Θανάτου» έγινε κοινό καλλιτεχνικό θέμα, ενώ πολλά άλλα μακάβρια μοτίβα εντάχθηκαν στο ευρωπαϊκό ρεπερτόριο.

Η αισιοδοξία και η αυτοπεποίθηση που χαρακτήριζαν τον 13ο αιώνα, όταν χτίζονταν οι μεγάλοι καθεδρικοί της Ευρώπης, έδωσαν τη θέση τους σε μια πιο προβληματισμένη εποχή. Οι οξείες κοινωνικές εντάσεις μεταξύ των οικονομικών τάξεων και η εξοικείωση με τον ξαφνικό θάνατο προσέλαβαν μεγαλύτερες διαστάσεις από ποτέ σχεδόν παντού […].

Ενώ η επιστημονική συζήτηση για τον Μαύρο Θάνατο στην Ευρώπη, για την εξέλιξή του και τις επιπτώσεις του έχει ξεκινήσει εδώ και έναν αιώνα, τίποτα έστω στοιχειωδώς ανάλογο δεν υπάρχει για τα υπόλοιπα μέρη του πλανήτη. Παρ’ όλα αυτά, αδυνατούμε να πιστέψουμε ότι η πανώλη δεν επηρέασε την Κίνα, την Ινδία και τη Μέση Ανατολή, ενώ είναι ακόμα πιο απίθανο η ανθρώπινη ζωή στις στέπες να μη δέχτηκε νέες και πρωτοφανείς πιέσεις από την εγκαθίδρυση μιας μόνιμης δεξαμενής βουβωνικής πανώλης στις αποικίες των τρωκτικών στα λιβάδια της Ευρασίας, από τη Μαντζουρία μέχρι την Ουκρανία.

Το βέβαιο είναι πως διαθέτουμε άφθονα τεκμήρια ότι, όπως και στην Ευρώπη, η πανώλη έπληξε τον ισλαμικό κόσμο και παρέμεινε μια τρομακτική επανεμφανιζόμενη νόσος. Η Αίγυπτος και η Συρία μοιράζονταν παρόμοιες εμπειρίες με άλλα μέρη στα παράλια της Μεσογείου με τα οποία διατηρούσαν ανέκαθεν στενές επαφές».

William McNeill
Λαοί και επιδημίες
Μτφ. Γιάννης Βογιατζής
Εκδ. Παπαδόπουλος (από 22/3), σελ. 343