Καντάτα για την Επανάσταση του ’21

«Από τις κορυφές του Ολύμπου μέχρι τις όχθες του Αλφειού / Χίλιοι αντίλαλοι βουίζοντας σπέρνουν τον ήχο του θανάτου (…) Ο Τυρταίος ξυπνάει τη λύρα / Και η Ελλάδα αυτή τη μέρα αντιπαραθέτει στους δήμιούς της / Τους καλύτερους ήρωες που φωτίζει ο όμορφός της ουρανός (…) Χρυσές άρπες σημαδέψτε τα βήματά μας! / Λαοί… πολεμιστές!.. ο μπρούντζος βροντά / Τα όπλα μας διψούν για πόλεμο! Στα όπλα!..». Την εποχή που ο Ντελακρουά παρουσιάζει τη «Σφαγή της Χίου» και την «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» ο Μπερλιόζ συνθέτει την «Ηρωική σκηνή από την Ελληνική Επανάσταση» (1826), συγκινημένος από τον θάνατο του φιλέλληνα λόρδου Βύρωνα. Ο σπουδαίος ρομαντικός συνθέτης στο έργο του εξιδανικεύει τον αγώνα συνδέοντας τους αγωνιστές του ’21 με τους μυθικούς ήρωες της αρχαίας Ελλάδας.

Και δεν είναι μόνος του εκείνη την περίοδο. Η πίσω πλευρά του κλασικού ρεπερτορίου περιλαμβάνει αρκετά έργα με έμπνευση από τον αγώνα των Ελλήνων για εθνική ανεξαρτησία. Ο Ροσίνι γράφει την καντάτα «Ο θρήνος των Μουσών για τον θάνατο του λόρδου Βύρωνα» και την «Πολιορκία της Κορίνθου», με το βλέμμα στο Μεσολόγγι. Ο Αντονίν Ντβόρζακ συνθέτει «Τρία νεοελληνικά τραγούδια για φωνή και πιάνο», ενώ ο μέγας Μπετόβεν τα «Ερείπια των Αθηνών» (έχει γράψει σχετικά η Ξένη Μπαλωτή στα «Πρόσωπα», 4/1/2020). Πρόκειται για έργο σκηνικής μουσικής για το ομώνυμο θεατρικό του Αουγκουστ φον Κότσεμπι που εκτυλίσσεται στην τουρκοκρατούμενη Αθήνα, γραμμένο το 1811. Το πιο γνωστό κομμάτι του έργου είναι το «Τούρκικο εμβατήριο» («Marcia alla Τurca») με αναφορά στην Επανάσταση του ’21. Ο Μπετόβεν θέλησε να το διασκευάσει και για όπερα, αλλά αρνήθηκε ο Γκριλπάρτσερ να γράψει λιμπρέτο, υπό τον φόβο της αυστριακής λογοκρισίας. Ιδεολογικά φορτισμένες από το 1821 είναι και οι παρτιτούρες του Τζουζέπε Βέρντι «Υμνος των εθνών» και «Κουρσάρος», που εκτυλίσσονται την περίοδο της υποδούλωσης των Ελλήνων από τους Τούρκους στο Αιγαίο. Αλλά και ο Βιβάλντι, στο μοναδικό σωζόμενο ορατόριό του «Η θριαμβεύουσα Ιουδίθ», εμπνέεται από την πολιορκία της Κέρκυρας.

ΑΓΝΩΣΤΑ ΕΡΓΑ. Η μουσική δραστηριότητα των φιλελλήνων μουσουργών συνεχίζεται και μετά την ίδρυση του ελληνικού βασιλείου. Στη δημιουργία τους, δύο κυρίως είναι τα γεγονότα που τους εμπνέουν: η Εξοδος του Μεσολογγίου και η Ναυμαχία του Ναυαρίνου. Η ηρωική θυσία του πολιορκημένου Μεσολογγίου το 1826 είχε συνταράξει την παγκόσμια κοινή γνώμη όχι μόνο για τη δραματική κατάληξη αλλά και για τον θάνατο του λόρδου Βύρωνα στο πλευρό των επαναστατών δύο χρόνια νωρίτερα. Η νικηφόρα έκβαση της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου, στην οποία εμπλέκονταν οι Μεγάλες Δυνάμεις Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία, έμελλε να γίνει σύμβολο της επικράτησης απέναντι στην οθωμανική επέλαση.

Το τρίπρακτο δράμα «Η πτώση του Μεσολογγίου» του Γερμανού Gustav Joseph Krahe, γραμμένο το 1826, είναι ένα από τα πρώτα έργα που αναφέρεται στο Μεσολόγγι και εκδόθηκε δύο χρόνια αργότερα στο Μόναχο. Τον ίδιο χρόνο εκδίδεται το έμμετρο δράμα «Η τελευταία ημέρα του Μεσολογγίου» σε ποίηση Georges Ozaneaux και μουσική Ferdinand Hérold αλλά και το «Ασμα του Μεσολογγίου» που συνέθεσε ο Ιταλός Antonio Francesco Gaetano Saverio Pacini (1778-1866). Ο γάλλος συνθέτης της εποχής Oscar de Lagoanere (1853-1918) γράφει το έργο «Missolonghi» με υπότιτλο «Ασμα της μητέρας στον τάφο της κόρης της», το οποίο αφιερώνεται στις Γαλλίδες που έκαναν έρανο για τους Ελληνες. Ο Lagoanere μελοποίησε τους στίχους ανωνύμου με τα αρχικά C. Λ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν σκηνικά έργα λιγότερο αναγνωρισμένων συνθετών της εποχής. Ενα από αυτά είναι η όπερα «Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου» του Τζουζέπε Στάφα, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Σαν Κάρλο της Νάπολι το 1837. «Οι τελευταίες μέρες του Σουλίου» είναι ο τίτλος της όπερας του Τζοβάνι Μπατίστα Φεράρι, όπερα που ανέβηκε το 1843 στον περίφημο Φοίνικα της Βενετίας και παιζόταν για περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια σε διάφορα ιταλικά θέατρα. Στον ίδιο άξονα δημιουργίας βρίσκεται και «Ο όρκος του Γερμανού ή Η απελευθέρωση της Ελλάδος» του μαλτέζου συνθέτη Ναπολεόνε Μιφσούντ (Ρώμη, 1849) αλλά και το μπαλέτο «Η τελευταία μέρα του Μεσολογγίου» του Λουίτζι Βιβιάνι (Βενετία, 1832-33). Ολα αυτά, από έναν κατάλογο που προφανώς δεν είναι εξαντλητικός.

ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ

«Ο Οδυσσέας στα Ηλύσια Πεδία» είναι το πρώτο ελληνικό συμφωνικό έργο, γραμμένο από τον Κερκυραίο Νικόλαο Χαλικιόπουλο Μάντζαρο, θεμελιωτή της δυτικότροπης μουσικής στη χώρα. Υπήρξε στενός φίλος του Διονύσιου Σολωμού και θαύμαζε το έργο του εθνικού μας ποιητή. Μελοποίησε σε τέσσερις διαφορετικές γραφές ολόκληρο τον «Υμνον εις την ελευθερίαν», από τον οποίο οι δύο πρώτες στροφές καθιερώθηκαν ως εθνικός ύμνος της Ελλάδας το 1865 και της Κύπρου το 1966. Συνέθεσε μουσική και για άλλα ποιήματα του Σολωμού, όπως «Φαρμακωμένη», «Υμνος εις τον Μπάιρον». Ενα μικρό αριστούργημά του είναι η «Χορωδιακή καντάτα» για υψίφωνο και ανδρική χορωδία, γραμμένη στα 1823/4, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Ομως, εκείνος που κέρδισε τον χαρακτηρισμό «συνθέτης της Επανάστασης του 1821» είναι ο Παύλος Καρρέρ (Ζάκυνθος, 1829-1896). Ο ζακυνθινός δημιουργός παρέδωσε το δημοφιλέστερο ελληνικό κομμάτι του 19ου αιώνα, τον «Γεροδήμο», το οποίο εντάχθηκε από τον συνθέτη ως άρια στην περίφημη όπερά του «Μάρκος Μπότσαρης», ενώ αργότερα έγραψε και τη «Δέσπω». Το 1821 αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για άλλους συνθέτες, μεταξύ των οποίων οι Σαμάρας, Ξύνδας, Καλομοίρης.