«Ελληνισμός ή βαρβαρότητα»

Ο 21ος αιώνας βρήκε την ελληνική ιστορική βιβλιογραφία να κάνει ένα μεγάλο βήμα προς τη μελέτη της κίνησης και της επιρροής των ιδεών στη συγκρότηση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού κατά τον 19ο και 20ό αιώνα. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στη μελέτη του ελληνικού συντηρητισμού, η οποία είχε παραγκωνισθεί για χάρη μόνο της μελέτης του ελληνικού προοδευτισμού. Θα ήθελα εδώ να κάνω αναφορά σ’ ένα ένα απ’ αυτά τα έργα, αλλά πολύ φοβάμαι ότι θα αδικήσω πολλά εξ αυτών και δεν θα μου φτάσει καθόλου ο χώρος για να αναφερθώ στο βιβλίο της πολύ αξιόλογης ιστορικού Εφης Γαζή. Αν και ο «πειρασμός» δεν με αφήνει να μην κάνω μια εξαίρεση αναφερόμενος στο βιβλίο της Δέσποινας Παπαδημητρίου «Από τον λαό των νομιμοφρόνων στο έθνος των εθνικοφρόνων. Η συντηρητική σκέψη στην Ελλάδα 1922-1967» (Σαββάλας, 2006).

Η ιστορικός και πανεπιστημιακός Εφη Γαζή στο προηγούμενο σημαντικό της έργο με τίτλο «Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια. Ιστορία ενός συνθήματος 1880-1930» (Πόλις, 2011) παρακολούθησε ένα ρεύμα πολιτισμικής κριτικής που παράγει μέχρι σήμερα πολιτικά αποτελέσματα. Η συγγραφέας που βασανίζει κάθε έργο της και δεν το «ξεπετά», όπως πολλοί άλλοι που γράφουν ένα βιβλίο τον χρόνο, με μεγάλη ακρίβεια, με άριστη χρήση των πολλαπλών πηγών από αρχεία και παλαιές εφημερίδες, με ευρύτητα αναλυτικού και συνθετικού πνεύματος και κυρίως τηρώντας αυστηρά τα επιστημονικά δεδομένα παρακολουθεί τη θέση που υπέχουν στην ιστορία των ιδεών του νεοελληνικού κράτους έννοιες όπως Ελληνισμός, Ρωμιοσύνη, Ελληνικός Πολιτισμός, Ρωμιός και Ελληνας.

Η Γαζή βυθίζεται στον λόγο και στη ζωή τριών ελλήνων στοχαστών και συγγραφέων, το έργο των οποίων δεν μπαίνει σε αυστηρά καλούπια, παρόλο που απ’ αυτό σε τελική ανάλυση πηγάζει ο ελληνικός εθνικισμός. Ο πρώτος είναι ο Αργύρης Εφταλιώτης (1849-1923), ο οποίος εισήγαγε την έννοια της «Ρωμιοσύνης», ο δεύτερος ο Περικλής Γιαννόπουλος (1869-1910), ο οποίος επεξεργάστηκε την έννοια του «Ελληνικού Πολιτισμού» και του «Νεοέλληνα», και ο τρίτος ο Ιωνας Δραγούμης (1878-1920), ο οποίος ανασυνθέτει τους δύο πρώτους αναδεικνύοντας την πρωτεύουσα σημασία του «Νεοελληνικού Πολιτισμού». Στόχος και των τριών ήταν η πνευματική και πολιτική αποστασιοποίηση της Ελλάδας από τα πολιτισμικά πρότυπα της Δυτικής Ευρώπης. Και οι τρεις τους προσπάθησαν να διαμορφώσουν μια ελληνική απάντηση στην, κατά την άποψή τους, κυρίαρχη «φραγκολατρία και ξενομανία» των ελληνικών ελίτ. Μέσω της μηδενιστικής κριτικής τους στο δυτικό μοντέλο σκέψης συνθέτουν το ελληνικό πνεύμα αμφισβήτησης της «παρηκμασμένης» και «εκφυλισμένης» πορείας του δυτικού λόγου αλλά και της δυτικής τέχνης, την οικουμενικότητα των οποίων αρνούνται και οι τρεις.

Τρεις ήταν οι βασικές μέριμνες των τριών στοχαστών που ήταν και οπαδοί του δημοτικισμού. Και αυτό το τελευταίο δεν πρέπει να το ξεχνούμε, όταν αναζητούμε «ρωγμές» και «αλληλεπικαλύψεις» στις ιδεολογικές κατατάξεις και ταξινομήσεις. Η πρώτη μέριμνά τους αφορά την αμφισβήτηση «της ξενομανίας και του μιμητισμού» που χαρακτήριζε, κατά τη γνώμη τους, τα μορφωμένα στρώματα. Η κριτική στην «ξενομανία» αποσκοπούσε στην αποτίναξη του δυτικού κανόνα, στην απόρριψη της ανεπιθύμητης νεωτερικότητας και στην επανεξέταση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας με άξονα τη δημοτική γλώσσα και τον λαϊκό πολιτισμό αλλά και τη σχέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας με το έθνος. Μάλιστα, για τον Εφταλιώτη η εθνική ενότητα βασίζεται στην Ορθοδοξία και στην πίστη, οι οποίες συνέβαλαν στη μετάβαση από τον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο στον ρωμαίικο. Η δεύτερη αφορά την ανάδειξη της ειδοποιού διαφοράς του ελληνικού πνεύματος και πολιτισμού από τον δυτικό κανόνα. Κοινός τόπος τους ήταν η πίστη στον ανώτερο πολιτισμό και ρόλο του Βυζαντίου σε σχέση με αυτόν της Δύσης, ο ρόλος των κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο, η ταύτιση των εννοιών Ελλην και Ρωμιός, η άρνηση της «αρχαιολατρίας» μέσα από την ανάδειξη της αδιαμεσολάβητης σχέσης της ελληνικής αρχαιότητας με το δυτικό βλέμμα σ’ αυτήν, η σημασία της δημοτικής γλώσσας και παράδοσης, ακόμη και ο ρόλος του ελληνικού ήλιου και φωτός. Η τρίτη μέριμνα αφορά την επανεξέταση της Μεγάλης Ιδέας. Σημαντικές είναι εδώ οι θέσεις του Δραγούμη, ο οποίος έφερνε σε αντιπαράθεση την επέκταση του ελληνικού κράτους – συστατικό στοιχείο του βενιζελισμού – με την προτεραιότητα του δικού του μεγάλου Ελληνισμού που υπερέβαινε τα όρια του ελληνικού κράτους και απλωνόταν στο πλαίσιο μιας «Ανατολικής Αυτοκρατορίας», με όλα τα έθνη μέσα της και με τη διοίκηση και τον πολιτισμό στα χέρια των Ελλήνων, ή μιας ομοσπονδίας της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία θα βρισκόταν υπό την κυριαρχία του Ελληνισμού, ή ενός μεγάλου ανατολικού κράτους με πυρήνα τους Ελληνες ή ακόμη και ενός ελληνικού κράτους που όμως θα διατηρούσε τους πνευματικούς δεσμούς του με την Ανατολή. Αυτός θεωρούσε «ψίχουλα» την εδαφική επέκταση μπροστά στην πολιτισμική κυριαρχία ενός μεγάλου Ελληνισμού μέσα και έξω από το κράτος. Γι’ αυτόν ο «νεοελληνικός πολιτισμός» ήταν «ένα πολιτιστικό παλίμψηστο φτιαγμένο από στοιχεία λαϊκής τέχνης, χειροτεχνίας, υφαντικής, μουσικής, ναοδομίας, επιπλοποιίας, κοσμηματογραφίας, γλυπτικής, συγκεντρωμένα από διάφορα σημεία της ελληνικής επικράτειας, κυρίως όμως από τον νησιώτικο και τον αγροτικό χώρο» (σ. 252-253). Μόνο που έτσι ορίζεται κάθε εθνικισμός, με τη διαφορά πως στον Βορρά τα νησιά, τον ήλιο και τον παφλασμό των κυμάτων αντικαθιστούν τα δάση των σημύδων του ρομαντισμού, οι σχηματισμοί των νεφών, το θρόισμα των φύλλων που πέφτουν, οι πολύχρωμες πεταλούδες και το τρομαγμένο ελαφάκι που τρέχει στη μητέρα του. Αλλά και η «Ιστορία της Ρωμιοσύνης» του Εφταλιώτη και η «Ελληνική Γραμμή» του Περικλή Γιαννόπουλου, παρά τις μεταξύ τους επιμέρους διαφοροποιήσεις, κινούνται στο πλαίσιο της αντιστροφής της σχέσης πολιτισμός – βαρβαρότητα. Προορισμός του Ελληνα, κατά τον Γιαννόπουλο, ήταν «ο εξανθρωπισμός της οικουμένης», ενώ ο πολιτισμός των Ελλήνων Κλεφτών ήταν, κατά τον Εφταλιώτη, η απάντηση του Ελληνισμού στη δυτική βαρβαρότητα. Και για τους τρεις πολιτισμός είναι ο Ελληνισμός και η Ανατολή, ενώ βαρβαρότητα είναι η Δύση. Στόχος τους να μετασχηματίσουν τους συμπατριώτες τους «από Φραγκοραγιάδες σε Ελληνες» (Γιαννόπουλος).

Ακροδεξιά και Aριστερά

Από τους τρεις μόνο ο Εφταλιώτης είχε φυσικό θάνατο. Η αυτοκτονία του 41 ετών Γιαννόπουλου και η δολοφονία από τους βενιζελικούς του 42 ετών Δραγούμη δεν τους επέτρεψαν να εξελίξουν ως το τέλος την αφιερωμένη στον αντιδυτικό λόγο και στον υπό σύνθεση ελληνικό εθνικισμό κοσμοαντίληψή τους. Αυτή η εξέλιξη κάνει ακόμη πιο δύσκολη την απλή ταξινόμηση και υπαγωγή τους στην Ακρα Δεξιά. Κάτι όμως που δεν σημαίνει πως η Ακροδεξιά από την αρχή της ιστορίας της μέχρι σήμερα δεν χρησιμοποιεί εργαλειακά τις ιδέες τους. Αλλά, όπως δείχνει περίτεχνα η Γαζή και πολλοί άλλοι έλληνες και ξένοι ιστορικοί, αυτές οι ιδέες δεν ήταν ξένες και προς τμήματα της ελληνικής Αριστεράς. Το βλέπουμε, θα πρόσθετα, και σε «αριστερές» ρήσεις του τύπου «εμείς από το μπαλκόνι μας κοιτάμε την Ακρόπολη και οι άλλοι το Ράιχσταγκ». Στον λόγο των τριών όμως υπήρχε μεγαλύτερη ευρηματικότητα στην απόρριψη της Δύσης. Συγκρίνετε το «εσπεριοειδείς» του Γιαννόπουλου με το δικό μας σημερινό ζουράρειο «ευρωλιγούρηδες». Αν και, για να είμαστε δίκαιοι, ο Γιαννόπουλος δεν απέφυγε και όρους όπως «φραγκοηλίθιοι και γαλλοζευζέκιδες», «βαρβαροφραγκόκοσμος» ή «δασκαλοτσούσιδες που προσκυνούν μπρούμυτα» (το τσούσις προέρχεται από το βουλγαρικό τσουζντ – chuzd που σημαίνει ξένος). Ενώ στο έργο και των τριών υπήρχαν ρατσιστικές συνδηλώσεις (βλέπε τα περί «Αφρικανών Αράπηδων» του Εφταλιώτη αλλά και το «μπουρζουάδικο Βέλγιο» και την «αγελαδοτρόφα Ελβετία» του Δραγούμη) απόλυτα εναρμονισμένες με τον δυτικό ιμπεριαλισμό που κατά τα άλλα απέρριπταν. Δεν λείπει όμως και ο «διεθνισμός» (βλέπε και τα περί «Αρβανιτών» ως αδελφικού λαού του Εφταλιώτη και τα «υπερεθνικά» οράματα του Δραγούμη υπέρ της «ομοσπονδίας των κρατών της γύρω Ανατολής»).

Επιρροές και υποδοχή στην Ελλάδα

Η μελέτη αναζητεί τις δυτικές ιδεολογικές επιρροές των Εφταλιώτη, Γιαννόπουλου και Ι. Δραγούμη από διανοητές του δυτικού αντιδυτικισμού, όπως ο Ερνέστ Ρενάν, ο Ιππόλυτος Τάιν, ο Μορίς Μπαρές, ο Οκτάβ Μιρμπό, ο Σαρλ Μοράς, ο Μαξ Νορντάου και πολλοί άλλοι. Πολύ σημαντική είναι και η ανάδειξη της πολεμικής αλλά και της υποστήριξης που δέχθηκαν οι ιδέες των τριών από έλληνες πνευματικούς στυλοβάτες, όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο οποίος, αν και υπέβαλλε σε κριτική τις απόψεις των τριών, θεωρούσε ταυτόχρονα πως παρά τα λάθη τους «ανοίγουν παράθυρα σε νέες απόψεις». Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος χαρακτήρισε τη «Ρωμιοσύνη» του Εφταλιώτη «ένα πείραμα που απέτυχε», ενώ ο Αλέξανδρος Πάλλης, πολύ πιο οξύς, έγραφε πως ο Γιαννόπουλος «αεροκοπανά». Την ίδια στιγμή που ο Βλάσης Γαβριηλίδης έδινε βήμα στον Γιαννόπουλο να γράφει στο περιοδικό του «Νέον Πνεύμα» (1893-1894) και αργότερα στην «Ακρόπολη», ο ίδιος ήταν προσανατολισμένος στα εκσυγχρονιστικά σχέδια και δεκτικός στις ευρωπαϊκές ιδέες. Την ίδια στιγμή που η «Ρωμιοσύνη» του Εφταλιώτη δεχόταν την ευμενή κριτική του Γιάννη Ψυχάρη, αντιμετώπιζε την εξουθενωτική απόρριψή της από έναν υπερσυντηρητικό καθηγητή όπως ο Γεώργιος Σωτηριάδης.

Η μελέτη ακουμπά το ευρύτερο αντιδυτικό πνεύμα που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα από τα μέσα του 19ου αιώνα και τον Πόλεμο της Κριμαίας, την αγγλογαλλική επέμβαση στον Πειραιά το 1916 και ακροάται τις φωνές που μέχρι σήμερα υποστηρίζουν την αντίθεση προς τη Δύση. Ο Ελληνισμός τής, κατά Γιαννόπουλο, «Αγνωστης χώρας» δεν είναι μια στατική κατηγορία, αλλά, όπως υποστηρίζει ο Τζέιμς Πόρτερ και παραπέμπει η συγγραφέας, μια έννοια συσχετισμών στιγμών του παρόντος και του παρελθόντος στα νεότερα χρόνια.

Ο αντιδυτικός λόγος

Παρά την ποικιλία και τις διαφορές τους, οι ιδέες του ρεύματος κριτικής στη Δύση και ανάδειξης της Ανατολής ως φυσικής θέσης του ελληνικού πνεύματος συνδέονται με ένα νήμα που εκφράζει τις διαχρονικές φοβίες λογίων και ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων για ό,τι προέρχεται από τη Δύση. Βεβαίως εδώ θα κάνω μια επισήμανση ότι δεν είναι μόνο ο ελληνικός εθνικός χώρος που διαπερνιέται από αντιδυτικές θέσεις. Μέσα στον επαρχιωτισμό ορισμένων νομίζουν ότι μόνο η Ελλάδα έχει εκφράσει αντιδυτικό λόγο. Τι να πουν και οι Γερμανοί που «ταλαιπωρούνται» με τον διαχωρισμό του «θηλυπρεπούς γαλλικού δυτικού πολιτισμού» από τη «γνήσια και ρωμαλέα γερμανική κουλτούρα», με την αντίθεση μεταξύ της γερμανικής Gemeinschaft (Κοινότητα) και της δυτικής Gesellschaft (Κοινωνία); Εξάλλου, όπως ανάγλυφα αποδεικνύει και η Γαζή, οι ιδέες του ελληνικού «αντιδυτικισμού» έχουν τόσο προγόνους όσο και μιμητές στον αντίστοιχο δυτικό.

Ενα πολύτιμο βιβλίο για να γνωρίζουμε τις καταβολές του ελληνικού εθνικισμού σε εποχές που «θάλλουν σκοπιανοφάγοι», «τουρκοφάγοι» και λοιπά λουλούδια, οι οποίοι όμως δεν έχουν την παιδεία των τριών. Απόλαυσα αυτό το νέο βιβλίο της Εφης Γαζή. Αλλη μία καλή έκδοση από τον εκδοτικό Πόλις.

Εφη Γαζή
Αγνωστη χώρα
Ελλάδα και Δύση στις αρχές του 20ού αιώνα
Πόλις, 2020, σ. 354
Τιμή 20 ευρώ