«Θα ζήσουμε με τα μάτια ανοιχτά ή κλειστά;»

Η Γιασμίλα Ζμπάνιτς δεν είχε καλά καλά κλείσει τα 18 όταν ξεκίνησε ο πόλεμος της Βοσνίας. Το σπίτι της οικογένειάς της στο Σαράγεβο βρισκόταν δίπλα σε έναν κινηματογράφο, εκεί είχε μεγαλώσει, από παιδί ονειρευόταν να γίνει σκηνοθέτης. Σπούδασε στην Ακαδημία Θεατρικών Τεχνών του Σαράγεβο, με τον πόλεμο ως επίμονο φόντο. Τα μαθήματα συνεχίστηκαν παρότι η πόλη βρισκόταν υπό πολιορκία, κάτι που σημαίνει πως σπάνια υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα και πως η Γιασμίλα κινδύνευε από τους ελεύθερους σκοπευτές κάθε φορά που έβγαινε στον δρόμο. Οποτε ερχόταν το ρεύμα για λίγες ημέρες, «βλέπαμε τη μία ταινία μετά την άλλη, σαν έναν τρελό μαραθώνιο».

Η Γιασμίλα Ζμπάνιτς θυμάται πάντα τη στιγμή που άκουσε πως κάτι φριχτό είχε συμβεί στη Σρεμπρένιτσα. Ηταν ακόμα φοιτήτρια, είχε όμως ξεφύγει για λίγο από τον πόλεμο χάρη σε ένα stage, μια μαθητεία στο Βερμόντ, εκεί βρισκόταν όταν έμαθε για την επίθεση των σερβοβοσνιακών δυνάμεων σε αυτό τον υποτιθέμενο «ασφαλή θύλακο» του ΟΗΕ. Χρειάστηκε να περάσει λίγος καιρός ακόμα για να μάθει πως οι δυνάμεις του Μλάντιτς είχαν επιδοθεί στη Σρεμπρένιτσα σε ένα όργιο σφαγών, δολοφονώντας 8.000 βόσνιους μουσουλμάνους άρρενες κάθε ηλικίας. «Ο κόσμος απλώς κατέρρευσε εντελώς για μένα. Υποτίθεται πως ο ΟΗΕ θα προστάτευε την πόλη, δεν έριξαν όμως ούτε μία σφαίρα. Σε τι μπορείς να πιστέψεις όταν δεν υπάρχουν κανόνες;».

Η Γιασμίλα Ζμπάνιτς έκανε το όνειρό της πραγματικότητα, έγινε σκηνοθέτρια – και σεναριογράφος. Η πρώτη μεγάλη της ταινία ήταν το «Σαράγεβο, σ’ αγαπώ», το οποίο τιμήθηκε το 2006 με τη Χρυσή Αρκτο στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ του Βερολίνου: πρωταγωνίστρια, μια γυναίκα που βιάστηκε στη διάρκεια του πολέμου και μεγαλώνει το παιδί που συνέλαβε κακοποιούμενη. Ακολούθησαν ακόμα δύο σημαντικά έργα, το «Na putu», το 2010, με κεντρικούς ήρωες τη Λούνα και τον Αμάρ, ένα νεαρό ζευγάρι που ζει στο Σαράγεβο, έχοντας αμφότεροι τραυματικές εμπειρίες από τον πόλεμο, και το «For those who can tell no tales», το 2013, με θέμα έναν αυστραλό τουρίστα που καταλύει σε ένα σπα στη Βοσνία, για να μάθει στη συνέχεια πως στον χώρο αυτόν είχαν διαπραχθεί εγκλήματα πολέμου.

Η Γιασμίλα Ζμπάνιτς έστρεφε επίμονα το βλέμμα της στην κληρονομιά του πολέμου. Κι ας είχε σκεφτεί πολλές φορές να κάνει μια ταινία για τη σφαγή στη Σρεμπρένιτσα. Ηλπιζε να την προλάβει κάποιος άλλος, «δεν μπορούσα να το αντέξω συναισθηματικά». Τελικά, πριν από πέντε χρόνια, ένιωσε αρκετά δυνατή ώστε να την κάνει η ίδια – και παράλληλα, αρκετά δυνατή ώστε να διαχειριστεί την οποιαδήποτε κριτική και επίθεση από τους σέρβους εθνικιστές, εντός και εκτός Βοσνίας, που επιμένουν να αρνούνται ή να υποβαθμίζουν τη γενοκτονία. Ετσι προέκυψε η ταινία «Aida, quo vadis?».

Σρεμπρένιτσα, Ιούλιος του 1995. Η Αϊντα ήταν δασκάλα στην προηγούμενη ζωή της, τώρα εργάζεται ως μεταφράστρια του ΟΗΕ. Οταν οι σερβοβοσνιακές δυνάμεις καταλαμβάνουν την πόλη, ο σύζυγος και οι δύο γιοι της είναι μεταξύ των χιλιάδων πολιτών που αναζητούν καταφύγιο στη βάση του ΟΗΕ στο Ποτόκαρι. Ούτε ασφαλείς είναι όμως εκεί, ούτε φυσικά χωράνε όλοι. Η ταινία εστιάζει στις ολοένα και πιο απέλπιδες προσπάθειες της Αϊντα να σώσει την οικογένειά της. Απαντά σε εκείνο το «πώς μπορεί να συνέβη αυτό;» στην καρδιά της Ευρώπης, ούτε 50 χρόνια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οχι για να ρίξει ευθύνες ή για να πάρει εκδίκηση, στη συνέντευξη που παραχώρησε στους «New York Times» η Γιασμίλα Ζμπάνιτς ήταν κατηγορηματική ως προς αυτό.

Αν έκανε αυτή την ταινία, ήταν για να μοιραστεί «τουλάχιστον 1% του πόνου» των μητέρων που αναζητούν ακόμα τις σορούς των παιδιών τους· και γιατί ήθελε να δουν οι νέοι άνθρωποι στα Βαλκάνια τι πραγματικά συνέβη στη Σρεμπρένιτσα, ώστε να αποκτήσουν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση ο ένας απέναντι στον άλλο, να πάψουν οι εθνοτικοί διαχωρισμοί. Ο μόνος τρόπος να μην επαναληφθεί ένα κακό, λέει, είναι να διδαχθούμε από αυτό. «Θα ζήσουμε με τα μάτια ανοιχτά ή κλειστά; Αυτό είναι το ερώτημα».

Τα γυρίσματα ήταν επίπονα για πολλούς από τους συμμετέχοντες, που έχουν προσωπικά βιώματα από τον πόλεμο. Και όταν η ταινία έκανε πρεμιέρα στο κέντρο μνήμης του Ποτόκαρι ενώπιον 100 νέων ανθρώπων, Μουσουλμάνων, Σέρβων και Κροατών, λίγα μάτια έμειναν στεγνά. Το «Quo vadis, Aida?» είναι πλέον και επισήμως υποψήφιο για δύο βραβεία BAFTA, καλύτερης σκηνοθεσίας και καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας, καθώς και για το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας. Οσοι το έχουν δει, μιλούν για αριστούργημα, ελπίζουν να κερδίσει το Οσκαρ ώστε να του φέρει η σχετική διαφήμιση το κοινό που αξίζει. Θα ήταν ευχής έργον και για την Ελλάδα, μήπως και πάψουμε επιτέλους να ασχολούμαστε με τη σφαγή στη Σρεμπρένιτσα αυστηρά για δύο λεπτά ετησίως ανήμερα την επέτειο, μήπως μιλήσουμε επιτέλους ανοιχτά και για εκείνη την «ενδεχόμενη ανάμειξη ελλήνων πολιτών», που μόνο «ενδεχόμενη» δεν είναι, κι ας μπήκε στο αρχείο το 2011 η εισαγγελική έρευνα που ξεκίνησε το 2006.