Ανάμεσα {LF}σε στερεότυπα, οράματα {LF}και προκλήσεις

Αν ο 19ος αιώνας υπήρξε ο αιώνας της διαμόρφωσης, της ιδεολογικής συγκρότησης, της μαθητείας στην ανεξαρτησία και της εκπαίδευσης στο νέο πολιτικό υποκείμενο του κράτους (αργότερα και του έθνους – κράτους), ο 20ός συμπυκνώνει την εφαρμογή στο πεδίο, την υλοποίηση και ταυτόχρονα συντριβή των μεγαλοϊδεατισμών. Η εφαρμογή διάφορων κοινωνικών πειραματισμών, η συγκρότηση μιας κοινωνίας, ο εκδυτικισμός, ο σταθερός εκδημοκρατισμός ήταν τα διακυβεύματα παράλληλα με τα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα που διαμόρφωσαν τον περασμένο αιώνα.

Ο ελληνικός 20ός αιώνας, αν επιλέξουμε μια περιληπτική περιγραφή του, είναι μια περίοδος πυκνής και συνεχούς πολεμικής δραστηριότητας στο πρώτο μισό του και απροσδόκητα μακράς ειρηνικής περιόδου στο δεύτερο. Ο αιώνας του εδαφικού τριπλασιασμού της χώρας, της οριστικής ένταξης στο δυτικό στρατόπεδο – με όλες τις αντιφάσεις – και της αμετακίνητης τροχιάς στα δημοκρατικά ιδεώδη δίνεται μέσα από τις σελίδες ενός ογκώδους τόμου με τον τίτλο Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός. Κράτος και Πολιτική στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, που βασίζεται σε συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στο Ναύπλιο το 2019. Οι συνεπιμελητές Γιάννης Βούλγαρης, Κώστας Κωστής, Σωτήρης Ριζάς χωρίζοντας τον αιώνα σε μεγάλες και κομβικές θεματικές ενότητες – και όχι μέσα από μια χρονική περιοδολόγηση – επιχειρούν να διερευνήσουν την περίοδο που σηματοδότησε το πέρασμα από τη νεότερη στη σύγχρονη εποχή για την Ελλάδα.

Η πρόθεσή τους είναι ξεκάθαρη. Ο Γιάννης Βούλγαρης επισημαίνει στον πρόλογο: «Η βαριά κληρονομιά χρειάζεται μεγαλύτερη προσπάθεια για να την υπερβείς. Αντιθέτως είναι πολύ πιο βολικό να κουλουριάσεις μέσα της αναπαράγοντάς τη σαν στερεότυπα. Και πράγματι τα κυρίαρχα ερμηνευτικά σχήματα της μεταπολιτευτικής περιόδου, το μαρξιστικό και το φιλελεύθερο – εκσυγχρονιστικό, κληρονόμησαν μια στερεοτυπική αρνητική θεώρηση του Κράτους και της Πολιτικής στην εθνική μας εξέλιξη». Ετσι, αφού αναλύει τα στερεότυπα από τα οποία ο τόμος προσπαθεί να ξεφύγει, όπως εκείνα του περιφερειακού εξαρτημένου κράτους και της μόνιμα εξαρτημένης «καχεκτικής» οικονομίας, αλλά και της επίθεσης στο Δημόσιο και στην κρατική διόγκωση, επιχειρεί να θέσει και την εναλλακτική προσέγγιση: «μια διαφορετική αντίληψη για τον ρόλο του Κράτους και του διακρατικού συστήματος στη διαμόρφωση της νεωτερικότητας… Ως αυτόνομη αντίληψη λοιπόν η ιστορική διαδικασία, η “κρατογένεση”, συνυφάνθηκε με τις άλλες μείζονες νεωτερικές ιστορικές διαδικασίες: τον καπιταλισμό, την εκκοσμίκευση, τον επιστημονικό ορθολογισμό, την εξατομίκευση, την υπέρβαση των νομοκατεστημένων κοινωνικών ιεραρχιών, τη μαζική πολιτική, τον έμφυλο καταμερισμό της εργασίας στη μοντέρνα οικονομία».

Το κράτος λοιπόν στο επίκεντρο. Συγκεκριμένα, το πρώτο κράτος στην περιοχή των Βαλκανίων το οποίο τον 20ό αιώνα αποκτά συνειδητότητα, αλλά παλεύει και στο πρώτο μισό με τη Μεγάλη Ιδέα του 19ου αιώνα που αποτελεί μεν κινητήρια δύναμη, οδηγεί όμως και σε μια μόνιμη πολεμική διαδικασία. Το κράτος που προσπαθεί μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο να αποκτήσει και να συγκροτήσει την απαραίτητη κοινωνική συνοχή.

Ο τόμος χωρίζεται σε μεγάλες θεματικές ενότητες όπου διακεκριμένοι επιστήμονες συνεισφέρουν με στοχευμένα σημειώματα. Η πρώτη μεγάλη ενότητα είναι οι «γεωπολιτικές ορίζουσες» με άρθρα των Μανόλη Κούμα, Ευάνθη Χατζηβασιλείου, Κωνσταντίνας Μπότσιου, Θάνου Ντόκου και Κωνσταντίνου Φίλη. Η σχέση με τις Μεγάλες Δυνάμεις τον 20ό αιώνα, η Κύπρος, η Ευρώπη, η εθνική ασφάλεια και η Ρωσία είναι οι επιμέρους ενότητες, καλύπτοντας σε μεγάλο βαθμό τους γεωπολιτικούς προβληματισμούς αυτού του αιώνα.

Η πολιτική και το κράτος είναι η επόμενη μεγάλη ενότητα που καλύπτει μια συγκριτική μελέτη με την περίπτωση της Δανίας, αναλύει την οικονομική κρατική παρέμβαση, παρακολουθεί τις ιδεολογικές και πολιτειακές διαμάχες, τις Νέες Χώρες, τον Εμφύλιο, τη μεταπολιτευτική ανάπτυξη των κομμάτων, με τις υπογραφές των Σωτήρη Ριζά, Δημήτρη Α. Σωτηρόπουλου, Αλέξη Φραγκιάδη κ.ά. Η τρίτη μεγάλη ενότητα καλύπτει την ανάπτυξη του κράτους και των θεσμών του στο κομμάτι του μεγέθους του, του πολιτικοδιοικητικού συστήματος, του στρατού, της δικαιοσύνης, της υγείας, του κοινωνικού κράτους, με μια σειρά ειδημόνων να υπογράφουν τα σχετικά άρθρα, όπως η Καλλιόπη Σπανού, ο Τάσος Γιαννίτσης και ο Μάνος Ματσαγγάνης.

Ιδεολογία και κουλτούρα

Η τελευταία ενότητα του τόμου («Μνήμη, ιδεολογία και κουλτούρα») αναφέρεται στην ιδεολογική συγκρότηση και τις συνακόλουθες διαμάχες αλλά και συζεύξεις του 20ού αιώνα. Ο Βασίλης Γούναρης αναφέρεται στο δίλημμα της ένταξης ή όχι στη Δύση και τις αντιπαραθέσεις που προκάλεσε, ο Αγγελος Νταλαχάνης στον Ελληνισμό μετά το 1922 εκτός των συνόρων, ο Δημήτρης Τζιόβας με τον παιγνιώδη τίτλο «Κεντρόφυγο έθνος και κεντρομόλο κράτος» στη σύνδεση Ελληνισμού και Ελλαδισμού και τέλος ο Βασίλειος Μακρίδης εξετάζει τον ρόλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ένα θέμα πάντα διαχρονικού ενδιαφέροντος.

Τον τόμο κλείνει ο εκ των επιμελητών Κώστας Κωστής θέτοντας ενδιαφέροντες προβληματισμούς και εισάγοντας καίρια ζητήματα. Ο Κωστής ισχυρίζεται ότι η γνώση μας για τον 20ό αιώνα είναι «παραμορφωμένη από πολιτικές και κοινωνικές προκαταλήψεις», κάτι όμως που θεωρεί φυσιολογικό αφού η έρευνα για τον αιώνα ξεκίνησε πιο αργά και είναι «πολύ δύσκολο να υπάρξει μια αποστασιοποίηση του κοινωνικού σώματος από τα φαντάσματα του πρόσφατου παρελθόντος». Τοποθετεί, εξάλλου, την έναρξη του ελληνικού 20ού αιώνα στο 1897 με τον «ατυχή πόλεμο», μια επίσης διαφορετική ματιά από εκείνες που την τοποθετούν συνήθως στην επανάσταση στο Γουδί ως μια θρυαλλίδα δειλής αλλά υπαρκτής ριζοσπαστικής, αστικής και μεταρρυθμιστικής κίνησης. Αποδίδει, τέλος, την επιτυχή πρώτη 15ετία σε στρατιωτικό επίπεδο στις κινήσεις των ελληνικών ελίτ, αλλά εντάσσει και τον Εθνικό Διχασμό που ακολουθεί σε μια ευρύτερη διχαστικότητα που επικράτησε σε όλη την Ευρώπη ως απότοκο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και της αποπαγκοσμιοποίησης που επήλθε.

Αν υπάρχει μια «εσωτερική φωνή» στον τόμο, είναι η παρακολούθηση και η εξέλιξη ενός κράτους που πέρα από τις ιδιοτυπίες του εντάσσεται στην παγκόσμια θεώρηση, αναπτύσσεται γύρω από την κρατική του υπόσταση, η οποία παρά τα πυκνά και συχνά γεμάτα ένταση γεγονότα και τις αμφισβητήσεις που δέχθηκε παραμένει ισχυρή και με βάθος, ενώ με αξιοπρόσεκτο τρόπο εξελίσσεται σταθερά. Καταφέρνει μάλιστα πρόοδο και εξέλιξη για τους πολίτες του ισχυροποιώντας αυτή την υπόσταση. Τα διλήμματα βέβαια παραμένουν μπροστά του, όπως επισημαίνει και ο Κώστας Κωστής: «Η Ελλάδα σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις θα βρεθεί εκ νέου μέσα στην επόμενη δεκαετία ή εικοσαετία απέναντι στην ανάγκη να κάνει μια επιλογή ανάμεσα στην ανάπτυξη, την παγκοσμιοποίηση με τη συμμετοχή της στη ζώνη του ευρώ και τη δημοκρατία. Εάν βρεθούμε μπροστά σε ένα τέτοιο τρίλημμα, τότε η χώρα θα έχει χάσει όλα όσα κέρδισε με μεγάλη προσπάθεια από το 1945 και μετά, στην προσπάθειά της να ξεφύγει από τη φτώχεια και να θεμελιώσει τη δημοκρατία».

Επιμ. Γιάννης Βούλγαρης, Κώστας Κωστής, Σωτήρης Ριζάς
Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
Κράτος και Πολιτική στην Ελλάδα
του 20ού αιώνα
Εκδ. Πατάκη, σελ. 716
Τιμή 32 ευρώ