Εξέγερση κατά της κινεζικής μοίρας

«Εκείνη τη χρονιά που η ξηρασία έμοιαζε να μην τελειώνει, ο χρόνος ψήνονταν ώσπου να γίνει στάχτη κι ο ήλιος, αν προσπαθούσες να τον πιάσεις, κολλούσε πάνω στα χέρια σου σαν κάρβουνο. Ο ένας ήλιος διαδεχόταν τον άλλο πάνω από τα κεφάλια μας. Από το πρωί ως το βράδυ ο παππούλης σχεδόν άκουγε τα μαλλιά του να καίγονται. Κάποιες φορές ύψωνε την παλάμη του προς τον ουρανό κι ένιωθε αμέσως τη μαυριδερή οσμή από τα καμένα νύχια του». Από την αρχή του μικρού αυτού μυθιστορήματος έχουν τεθεί το πλαίσιο και τα μέσα.  Βρισκόμαστε σε μια μη κατονομαζόμενη ορεινή επαρχία της Κίνας, πιθανότατα στη Χενάν από όπου κατάγεται ο 62χρονος συγγραφέας και όπου συχνά καταφεύγει προκειμένου να ανανεώσει την επαφή του με έναν ανθρωπογεωγραφικό χώρο παρόντα, από ό,τι διαβάζουμε, σε όλη την πλούσια λογοτεχνική παραγωγή του. Εχουμε μια μάλλον πρωτοφανή, παρατεταμένη ξηρασία, που αποδίδεται με ζωηρές ρεαλιστικές μεταφορές όπου οι αισθήσεις συμπλέκονται ή αντιμετατίθενται. Πράγματα ορατά ακούγονται, η αφή μετατρέπεται άλλοτε σε γεύση κι άλλοτε σε όσφρηση, και το ανάποδο. Οι κάτοικοι του χωριού, ίσως και της ευρύτερης περιοχής, αφού για μήνες ολόκληρους περιμένουν μάταια να βρέξει, μαζεύουν τα συμπράγκαλά τους, παρατάνε τα σπαρμένα χωράφια τους που ποτέ δεν θα βλαστήσουν και κατεβαίνουν στα πεδινά. Μόνο ένας γέροντας θα απομείνει στο χωριό, κι αυτό επειδή δεν έχει τις δυνάμεις να μετακινηθεί. Εχει ωστόσο τη δύναμη να αντιμετωπίσει το πεπρωμένο, με άλλα λόγια να παραμείνει στη ζωή όσο περισσότερο γίνεται. «…Με τις βαθιές ρυτίδες στα μάγουλά του, ο κόκκινος πόνος έμοιαζε να κρύβει μέσα του αμέτρητα καυτά κάρβουνα…».

Ο Παππούλης έχει για μόνη συντροφιά του ένα τυφλό σκυλί. Του απευθύνεται, μοιράζεται την όποια τροφή μαζί του, τον μέμφεται και γενικά του συμπεριφέρεται σαν σε άνθρωπο. Αποδεικνύεται ότι αυτό το κατάξερο, απερημωμένο πια τοπίο κρύβει κάποιες υποσχέσεις σωτηρίας. Κατ’ αρχάς ο ήρωας παραβιάζει τα κλειδαμπαρωμένα σπίτια όπου δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα. Σκάβει όμως σε πίσω αυλές και σπαρμένους αγρούς, όπου θα ξεθάψει τους φυτεμένους σπόρους που ποτέ δεν κάρπισαν λόγω της ανομβρίας. Θα κάνει με αυτούς τη σούπα που θα μοιράζεται εφεξής με τον σκύλο. Ωσπου νέα αποθέματα τροφής προκύπτουν όταν ανακαλύπτει φωλιές αρουραίων. Αποδεικνύεται εξπέρ στο κυνήγι και στην παγίδευσή τους, και έτσι το παράξενο ζευγάρι θα αποκτήσει κρέας. Θα τους πολεμήσει με όλα τα μέσα όταν θα προσπαθήσουν να οικειοποιηθούν τα όποια αποθέματα.

Αλλά και οι αρουραίοι κάποτε σώνονται, αφού πρώτα κάνουν μια τελευταία μαζική  επιδρομή στην περιοχή, τυφλωμένοι από την πείνα και τη δίψα. Οπότε ο Παππούλης με τις τελευταίες του δυνάμεις θα κάνει εξορμήσεις προς γειτονικές περιοχές για εξεύρεση νερού και ίσως τροφής. Κύριο μέλημά του και κυρίως κίνητρο επιβίωσης είναι μια τελευταία καλαμποκιά που παραμένει ζωντανή έξω από το χωριό και στην οποία αφιερώνει όλες του τις δυνάμεις. Δεν είναι μόνο η υπόσχεση των σπόρων που του προσφέρει το φυτό, όσο η υπόσχεση της ζωής που θα διαιωνιστεί με τον τρόπο της – οπότε η νουβέλα αποκτά πρόσθετες υπαρξιακές διαστάσεις. Η φυτική ανάπτυξη δεν είναι υπό τις συνθήκες αυτές διόλου δεδομένη και το φυτό περνάει το δικό του δράμα, από όπου δεν λείπει η απειλή του θανάτου. Και ο γέρος εξεγείρεται κατά των ουρανών: «Ο Παππούλης μαστίγωσε τον ήλιο μέχρι που τα κομμάτια του έπεσαν στη γη σαν λουλούδια αχλαδιάς σκεπάζοντας το έδαφος με θρύψαλα φωτός κι ολόκληρο το χωριό έμοιαζε να αντηχεί από πρωτοχρονιάτικες κροτίδες».

Λαϊκός θρύλος

Η ζωή των δύο υπάρξεων συνδέεται με αυτήν της καλαμποκιάς, όπως θα διαπιστώσουν οι κάτοικοι του χωριού όταν κάποτε οι συνθήκες  επιτρέψουν την επιστροφή τους. Και η ιστορία θα αποκτήσει τις διαστάσεις ενός λαϊκού θρύλου υπερβατικού μες στον ρεαλισμό του, με δευτερεύοντα ήρωα την εχθρική φύση. Ο ίδιος ο κινέζος συγγραφέας, που είναι και γνωστός κριτικός / δοκιμιογράφος, έχει ονομάσει τη γραφή του «πνευματικό ρεαλισμό». Ωστόσο αυτό που κάνει την ιστορία να ξεφεύγει εντελώς από την ηθογραφική παράδοση είναι τα τολμηρά μοντερνιστικά της στοιχεία, ο εσωτερικός μονόλογος, η αντικειμενοποίηση του Σύμπαντος και οι κλασικές πινελιές της εξέγερσης του ανθρώπου κατά της μοίρας. Συχνά έρχεται στον νου μας ο αγώνας του ανθρώπου κατά του ψαριού στο Ο γέρος και η θάλασσα του Χέμινγκγουεϊ, τοποθετημένο φυσικά σε τελείως άλλο γεωγραφικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Για να μην αναφερθώ  στην περίφημη Πείνα του Κνουτ Χάμσουν ή ακόμα στη λιτότητα των θεατρικών έργων του Μπέκετ που κάποιοι ήρωές του ανακαλούν τον Παππούλη.

Προκύπτει ένα αφήγημα που δεν άρεσε διόλου στην κομμουνιστική ηγεσία της Κίνας, η οποία είδε περιέργως εδώ μια μομφή κατά  της αδιαφορίας των Αρχών, ενώ θα έπρεπε να είναι παρούσες για να σωθεί η περιοχή. Ο πολυβραβευμένος Λιένκε, που ζει σήμερα στο Πεκίνο, έγραψε απ’ ό,τι μαθαίνω και άλλα έργα που προκάλεσαν τη μήνι του Κόμματος. Και μόνο κάποιοι τίτλοι τους αρκούν για να πάρουμε μια γεύση κινεζικού κριτικού μεταμοντερνισμού: λ.χ. Τα φιλιά του Λένιν και Υπηρετείτε τον λαό – το γνωστό σύνθημα του Μάο από τα χρόνια της Πολιτιστικής Επανάστασης που χρησίμεψε ως σλόγκαν στη διεθνή κινεζόφιλη Αριστερά αλλά και στους Μαύρους Πάνθηρες στις ΗΠΑ. Στρωτή η μετάφραση του Σωτήρη Χαλικιά, αν και καλό θα ήταν να υπάρχει ένα μικρό γλωσσάρι, κυρίως για τις μονάδες μέτρησης μήκους, βάρους κ.λπ.

Γιεν Λιένκε
Χρόνια, μήνες, μέρες
Μτφ. Σωτήρης Χαλικιάς
Εκδ. Αλεξάνδρεια,
σελ. 135, 2020
Τιμή 10,60 ευρώ