Ο φεμινισμός και τα στερεότυπα

Η συγκυρία ήταν δύσκολη: σε λίγες μέρες, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου θα συμπλήρωνε έναν χρόνο στην Προεδρία της Δημοκρατίας – η πρώτη γυναίκα που βρέθηκε ποτέ στο αξίωμα. Η πανδημία δεν επέτρεπε πολυπληθείς πρωτοβουλίες για τη χθεσινή Ημέρα της Γυναίκας. Ευτυχώς όμως υπάρχει το Διαδίκτυο: Η Σακελλαροπούλου επέλεξε να μιλήσει με επτά παιδιά από διάφορα σχολεία της Ελλάδας για τις γυναίκες που βλέπουν γύρω τους και τους ρόλους που τους έχουν ανατεθεί. Το επιτελείο της δεν διευκρίνισε το φύλο των παιδιών, η εικόνα όμως ήταν κατά κύριο λόγο γυναικεία. Πέντε κορίτσια και δύο αγόρια της Β’ Λυκείου πέρασαν το δευτεριάτικο πρωινό συζητώντας με την Πρόεδρο της Δημοκρατίας για τις μητέρες και τις δασκάλες τους, για τις φίλες τους στο σχολείο – και μαζί για τον φεμινισμό και τον σοβινισμό, για τα στερεότυπα, τα πρότυπα ομορφιάς και τις προσδοκίες από τα σημερινά κορίτσια. Και, φυσικά, για τη Ρουθ Μπέιντερ Γκίνσμπεργκ.

Η ομιλία της Σακελλαροπούλου ξεκίνησε με τα λόγια του Τηλέμαχου προς στην Πηνελόπη, όπως έχουν καταγραφεί στην «Οδύσσεια». Εκεί, όταν η βασίλισσα της Ιθάκης ακούει τον γιο της να λέει πως «ο λόγος είναι μέλημα του ανδρός» εντοπίζεται, είπε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, το «πρώτο παράδειγμα αμφισβήτησης του δημόσιου λόγου των γυναικών». Τα αρχαία κείμενα βοηθούν τέτοιου είδους εξηγήσεις – ίσως γι’ αυτό ο Αλέξανδρος από την Ξάνθη αναφέρθηκε εξίσου στο παράδειγμα της μητέρας του και σ’ αυτό της Αντιγόνης. Η αναδρομή στις γυναικείες κατακτήσεις τον 19ο και κυρίως τον 20ό αιώνα ήταν σύντομη, αλλά ουσιαστική, γιατί αφορούσε συνθήκες που τελικά εθίγησαν στη συζήτηση που αφορούσε το σήμερα. Κάποτε, εξήγησε η Σακελλαροπούλου, τα επαγγέλματα που υποτίθεται ταίριαζαν περισσότερο στις γυναίκες ήταν αυτά της δακτυλογράφου ή της νοσοκόμας. Λίγη ώρα αργότερα, θα άκουγε την Κυριακή από τα Γιάννενα να της λέει πως μερικά στερεότυπα δεν έχουν καταρριφθεί ακόμα: ακόμα και σήμερα τα κορίτσια είναι περισσότερα στην κατεύθυνση των ανθρωπιστικών σπουδών παρά στων θετικών και πως οι γυναίκες καθηγήτριες είναι η πλειονότητα στα φιλολογικά μαθήματα – στα άλλα διαπρέπουν οι άνδρες.

Προσωπικό παράδειγμα. Η Σακελλαροπούλου έκανε μερικές αναφορές στο ελληνικό φεμινιστικό κίνημα, μιλώντας για τις εργάτριες του εργοστασίου «Ρετσίνα», στον Πειραιά, που απήργησαν για πρώτη φορά το 1887, όταν μειώθηκε το μεροκάματό τους και για την Αύρα Θεοδωροπούλου, που ίδρυσε το Κυριακό Σχολείο Εργατριών. Αναπόφευκτα, έφερε και το προσωπικό της παράδειγμα μπροστά: το 1929, το ΣτΕ απέρριψε την αίτηση ακυρώσεως που έκανε η Αγνή Ρουσοπούλου, όταν δεν της δόθηκε δικαίωμα να γίνει εισηγήτρια. Χρειάστηκαν 29 χρόνια για να υπάρξει γυναίκα δικαστής στο ΣτΕ και από τότε άλλα 60 για να υπάρξει γυναίκα πρόεδρος. «Αν χαίρομαι για το παράδειγμα που δίνω, είναι γιατί δίνει ώθηση στα νεαρά κορίτσια να φτάσουν εκεί που ονειρεύονται», είπε, αναγνωρίζοντας πως η δική της ιστορία δεν είναι ο κανόνας. Παρά τις ανισότητες, κανείς δεν αμφισβήτησε πως έχουν γίνει τεράστια βήματα μπροστά. Γι’ αυτά μίλησε ο Παρασκευάς από την Αθήνα, προοικονομώντας πως η γενιά των σημερινών μαθητών θα είναι «η γενιά της πραγματικής ισότητας». «Σε εσάς ανήκει ο δρόμος», του απάντησε η Σακελλαροπούλου.

Τα πρότυπα. Τα κορίτσια, βέβαια, ήταν λίγο πιο καχύποπτα. Μίλησαν για γυναίκες που δεν συμμετέχουν στα κέντρα λήψης αποφάσεων, που δεν αμείβονται ισότιμα, που κρίνονται για την εμφάνισή τους και προειδοποιούνται από μικρές να προσέχουν «ποιον άνδρα εμπιστεύονται» και «να σκύβουν το κεφάλι» για να προστατεύσουν τη σωματική τους ακεραιότητα. «Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μιας γυναίκας απαιτείται η νεότητα και η ομορφιά της», είπε η Αλεξάνδρα από τα Χανιά, «η κοινωνία δεν συγχωρεί τη σεξουαλική απελευθέρωση της γυναίκας όπως ενός άνδρα, εκείνη ελέγχεται για το ήθος της», είπε και η Κατερίνα από τη Λευκάδα. «Το σχολικό περιβάλλον αποδεικνύεται πολλές φορές τοξικός χώρος για μια γυναίκα», ήταν τα λόγια της Μελίνας από τη Χίο. «Οι μαθήτριες αξιολογούνται συχνά από την εμφάνισή τους και επιφορτίζονται με υψηλές προσδοκίες για τις μαθητικές τους επιδόσεις και τη συμπεριφορά τους, ενώ υπάρχουν ελαφρυντικά για την αντίστοιχη ανωριμότητα των αγοριών». Για τη Χριστίνα από το Ναύπλιο, «το πρότυπο της γυναίκας που θα φροντίζει τους πάντες, θα είναι όμορφη, και θα στέκεται πίσω από έναν σημαντικό άνδρα, πρότυπο της προηγούμενης γενιάς», υπάρχει ακόμα σε κορίτσια της δικής ηλικίας, που «υποτιμούν τις ικανότητές τους».

«Οταν μια γυναίκα έλεγε κάτι σε μια παρέα, κανείς δεν της έδινε σημασία. Οταν το έλεγε ένας άνδρας όλοι τον πρόσεχαν» εξηγούσε η Γκίνσμπεργκ σε ένα βιβλίο της. Τα κορίτσια της συζήτησης, ακούγοντας τη Σακελλαροπούλου να το επικαλείται, κούνησαν καταφατικά το κεφάλι. Γνωρίζοντας όχι μόνο την αλήθεια της φράσης, που ενίοτε ισχύει έως σήμερα, αλλά και την αμερικανή δικαστίνα της οποίας μεγάλη φαν είναι η Πρόεδρος της Δημοκρατίας. «Βλέπω πως ο σοβινισμός δεν έχει εκλείψει», ήταν τα λόγια της Σακελλαροπούλου, η οποία τόνισε πως όσα νομικά έχουν προβλεφθεί για την ισότητα με το μεταπολιτευτικό Σύνταγμα πρέπει να γίνουν κτήμα της κοινωνίας.